hist8-um-2.1· Avropa və Amerika XVII-XVIII yüzilliklərdə· ~13 dəq

İngiltərə

Vətəndaş müharibəsi, Kromvel, Şanlı inqilab, Hüquqlar haqqında bili.

XVII yüzilliyin birinci yarısında İngiltərədə kapitalist münasibətlərinin inkişafı, yeni zadəganların güclənməsi və puritan hərəkatının yayılması ölkəni ciddi siyasi böhrana apardı. I Ceymsin krallıq hakimiyyətini ilahi hüquqla əsaslandırması parlamentlə gərginliyi artırdı, I Çarlzın vergi məsələsində parlamentlə barışa bilməməsi isə 1642-ci ildə vətəndaş müharibəsinə səbəb oldu. Oliver Kromvelin rəhbərliyi ilə yaradılan yeni tipli ordu parlamentə Neyzbi döyüşündə qələbə qazandırdı, 1649-cu ildə kral edam edildi və respublika elan olundu. 1653-cü ildə Kromvel lord-protektor elan edildi və ölkədə diktatura rejimi quruldu. Protektorat sosial və siyasi sabitliyi təmin edə bilmədiyindən 1660-cı ildə fəaliyyətə başlayan parlament II Çarlz Stüartı taxta dəvət etdi və Stüartlar sülaləsi bərpa edildi. II Ceymsin katolik-mütləqiyyət rejimi yaratmaq cəhdi 1688-ci il «Şanlı inqilab»la nəticələndi, 1689-cu il «Hüquqlar haqqında bili» isə parlamentli monarxiyanı təsbit etdi. Bu dəyişikliklər İngiltərədə aqrar çevriliş və sənaye çevrilişi üçün zəmin yaratdı, kapitalist münasibətləri kənd təsərrüfatından sənayeyə doğru sürətlə genişləndi.

📌Nümunə

Məsələn: 1707-ci ildə İngiltərə və Şotlandiya parlamentlərinin birləşmiş krallıq yaratması qərarı nəticəsində dövlət bundan sonra Böyük Britaniya adlanmağa başladı.

Əsas terminlər

Yeni zadəganlar — Muzdlu əmək tətbiq etməklə təsərrüfatı kapitalistcəsinə təşkil edən torpaq sahibi təbəqə.
Çəpərləmə — Kəndli icmasına daxil olan torpaqların zorla ləğv edilib otlağa çevrilməsi.
Puritanlar — Anqlikan kilsəsinin dəbdəbəli ayinlərinə qarşı çıxan ingilis protestantları.
Lord-protektorluq — Kromvelin 1653-cü ildə lord-protektor elan edilməsi ilə qurulan hərbi diktatura rejimi.
Parlamentli monarxiya — Kral hakimiyyətinin parlament tərəfindən məhdudlaşdırıldığı idarəetmə forması; 1689-cu il «Hüquqlar haqqında bili» ilə təsbit olundu.
İnhisar hüququ — Xarici tacirlərə istehsal və satış üzərində verilən müstəsna hüquq; bu hüququn satılması sahibkarların bir qisminə böyük məbləğə satılaraq daxili bazarda qiymətlərin artmasına səbəb olurdu.
Xronoloji cədvəl
TarixHadisə
1603-1625I Ceymsin hakimiyyət dövrü
1640«Uzunmüddətli parlament»in çağırılması
1642Kralın parlamentə müharibə elan etməsi
1649Kral I Çarlzın edamı və respublikanın elanı
1653Kromvelin lord-protektor elan edilməsi və «Uzunmüddətli parlament»in fəaliyyətinin sona çatması
1660Stüartlar sülaləsinin bərpası
1688«Şanlı inqilab»
1689«Hüquqlar haqqında bili»
1707İngiltərə və Şotlandiyanın birləşərək Böyük Britaniya adlanması

İngiltərədə XVII yüzillikdəki siyasi dönüşün mərhələləri.

Respublika ilə Lord-protektorluq müqayisəsi
MeyarRespublikaLord-protektorluq
Hakimiyyət strukturuParlament və Dövlət Şurası arasında bölünmüşdüReal hakimiyyət hərbi diktator Kromvelə məxsus idi
Çəpərləmələrə münasibətRəsmi icazə verilmişdiKəndlilər onun qadağan olunmasını tələb edirdi

Eyni inqilabın iki fərqli idarəetmə mərhələsi.

✎Səbəb-nəticə zəncirinin qurulması
  1. 1Maliyyə böhranı: Şotlandiya ilə müharibələr xəzinəni boşaltdı.
  2. 2Parlamentin çağırılması: I Çarlz vergi icazəsi üçün parlamenti çağırdı.
  3. 3Tələbin rədd edilməsi: Tələbi rədd edildi, gərginlik artdı.
  4. 4Müharibənin elanı: Kral parlamentə müharibə elan etdi (1642-ci il).
✎Xronoloji ardıcıllığın müəyyən edilməsi
  1. 1Kralın qaçması: I Çarlz Şotlandiyaya qaçdı.
  2. 2Yeni müharibə: Kral Şotlandiyanın köməyi ilə parlamentə qarşı yeni müharibəyə başladı.
  3. 3Taxta dəvət: Parlament II Çarlz Stüartı İngiltərə taxtına dəvət etdi (1660-cı il).
  4. 4II Ceymsin kralı olması: II Ceyms Stüart kral oldu.
🚫Tez-tez səhv

1649-cu il ilə 1688-ci il «Şanlı inqilab»ını qarışdırmayın — 1649-cu ildə kral məhkəmə qərarı ilə edam edilib respublika elan olunmuş, 1688-ci ildə isə hakimiyyət dinc yolla, monarxiya saxlanılmaqla dəyişmişdir.

⚠️Diqqət

«Uzunmüddətli parlament» 1653-cü ildə Kromvel tərəfindən ləğv edildi — bunu 1689-cu il «Hüquqlar haqqında bili» ilə qarışdırmayın, sonuncunu İngiltərə parlamenti qəbul etmişdir.

💡Qeyd

Oranlı Vilhelm hollandiyalı, II Ceymsin kürəkəni, protestant və Fransanın düşməni idi; əsas siyasi qüvvələr ordu ilə Londona gəlib hökuməti dəyişməyi ondan xahiş etdilər.

⚠️Diqqət

1653-cü ildə Kromvelin elan edildiyi vəzifə kral yox, lord-protektor idi — kral hakimiyyəti artıq 1649-cu ildə ləğv edilmişdi.

💡Qeyd

Respublikada hakimiyyət parlament və Dövlət Şurası arasında bölünmüşdü, protektorluqda isə real hakimiyyət hərbi diktator Kromvelə məxsus idi.

Qaydalar

  1. 1«Uzunmüddətli parlament» 1640-cı ildə çağırılmış və 1653-cü ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.
  2. 2Kral I Çarlz 1642-ci ildə parlamentə müharibə elan etmiş, 1649-cu ildə isə məhkəmə qərarı ilə edam edilmişdir.
  3. 3Oliver Kromvel 1653-cü ildə lord-protektor elan edilərək hərbi diktatura qurmuşdur.
  4. 41660-cı ildə parlament II Çarlz Stüartı taxta dəvət edərək Stüartlar sülaləsini bərpa etmişdir.
  5. 51688-ci il «Şanlı inqilab» II Ceymsin hakimiyyətinin dinc yolla dəyişdirilməsi ilə nəticələnmişdir.
  6. 61689-cu il «Hüquqlar haqqında bili» kral hakimiyyətini məhdudlaşdıraraq parlamentli monarxiyanı təsbit etmişdir.
  7. 71707-ci ildə İngiltərə və Şotlandiyanın birləşməsi nəticəsində dövlət Böyük Britaniya adlanmağa başlamışdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq