Qafqaz
Şah I Abbas, I Pyotrun Xəzərsahili yürüşü, Georgiyevsk müqaviləsi, Şeyx Mənsur üsyanı.
XVII-XVIII yüzilliklərdə Qafqaz Səfəvilər, Osmanlı və Rusiya arasında ardıcıl rəqabət meydanına çevrildi. Şah I Abbasın dövründə qızılbaş ordusu osmanlılardan İrəvanı, Qarabağı və Gəncəni azad etdi, Ağcaqala, Lori və Tiflis qalalarını geri aldı, Kartli və Kaxetini yenidən Səfəvilər dövlətinə birləşdirdi, Dərbənd də Səfəvilərin tərkibinə qaytarıldı. Rusiyanın İver torpaqlarına əl qoymaq təşəbbüsü 1604-cü ildə Dağıstanda Sultan Mahmudun başçılığı ilə dəf olundu; 1650-ci il kazak qarətindən doğan gərginlik də rus qoşunlarının geri çəkilməsi və sülh müqaviləsi ilə bitdi. I Pyotrun Xəzərsahili yürüşündə yüz min nəfərdən çox rus ordusu Dərbəndi tutsa da, tufan ərzaq gəmilərini batırdı və çar Həştərxana qayıtdı. Nadir xan Əfşar isə şəhər bizim, halva sizin sözləri ilə tanınan yürüşləri və 1735-ci il Gəncə müqaviləsi ilə itirilmiş torpaqları geri qaytardı. Onun sui-qəsdlə öldürülməsindən sonra parçalanan Qafqazda Rusiya 1783-cü ildə II İrakli ilə Georgiyevsk müqaviləsini imzaladı, lakin nə 1785-ci ildə başlayan Şeyx Mənsur üsyanını, nə də Ağa Məhəmməd xan Qacarın şimala yürüşünü dayandıra bildi. Bu hadisələr Qafqazın həmin dövrdə vahid deyil, onlarla ayrı xanlıqdan, çarlıqdan və camaatlıqdan ibarət olduğunu göstərir.
Məsələn: Ağa Məhəmməd xan 1796-cı ildə Muğanda şah elan edildikdən sonra qızılbaşların Qafqazdakı sərhədləri bərpa olundu.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1604-cü il | Rusiyanın Dağıstana hücumunun Sultan Mahmudun başçılığı ilə dəf olunması |
| 1650-ci il | Kazak qarətindən doğan Səfəvi-Rusiya gərginliyinin sülh müqaviləsi ilə bitməsi |
| 1732-ci il | Rəşt razılaşmasının imzalanması |
| 1735-ci il | Gəncə müqaviləsinin imzalanması |
| 1783-cü il | Georgiyevsk müqaviləsinin imzalanması |
| 1785-ci il | Şeyx Mənsurun başçılığı ilə üsyanın başlanması |
| 1795-ci il | Ağa Məhəmməd xan Qacarın şimala yürüşə başlaması |
| 1796-cı il | Ağa Məhəmməd xanın Muğanda şah elan edilməsi |
Qafqazda XVII-XVIII yüzilliklərin əsas dönüş nöqtələri.
| Sənəd | Tərəflər | Əsas şərt |
|---|---|---|
| Rəşt razılaşması (1732) | Səfəvilər və Rusiya | Rus qoşunlarının Xəzərin cənub sahillərindən və Kür çayına qədərki torpaqlardan çıxarılması |
| Gəncə müqaviləsi (1735) | Nadir xan Əfşar və Rusiya | 1722-ci ilə qədərki Səfəvi-Rusiya sərhədinin bərpası |
Eyni bölgəyə aid, lakin fərqli şərtli iki sənəd.
- 1Dağıstan qələbəsi: Sultan Mahmud rus qoşununu Dağıstanda məğlub etdi (1604-cü il).
- 2Səfəvi-Osmanlı sülhü: Səfəvilərlə Osmanlı arasında sülh müqaviləsi imzalandı və Qafqazda əmin-amanlıq yarandı (1639-cu il).
- 3Kazak qarəti: Kazaklar Azərbaycandan Şimali Qafqaza gedən karvanı qarət edərək gərginliyi artırdı (1650-ci il).
- 4Muğan qurultayı: Nadir Muğan qurultayında şah elan edildi (1736-cı il).
- 1Yürüşün başlanması: Ağa Məhəmməd xan Qacar 1795-ci ildə şimala doğru yürüşə başladı, qızılbaş ordusu Tiflisə daxil oldu.
- 2Şah elan edilməsi: O, 1796-cı ildə Muğanda şah elan edildi.
- 3Rusiyanın bəhanəsi: Bu hadisə Rusiyanın Cənubi Qafqaza yürüşü üçün bəhanə oldu.
- 4Yürüşün yarımçıq qalması: II Yekaterinanın qəfil ölümü rus qoşunlarının tələsik geri çəkilməsinə səbəb oldu.
Ağa Məhəmməd xanı 1795-ci ildə hələ «xan», 1796-cı ildə isə «şah» adlandırmaq düzgündür — 1795-ci ildə o, şimala yürüşə başlayıb Tiflisə daxil oldu, şah elan edilməsi isə yalnız 1796-cı ildə Muğanda baş verdi.
Rəşt razılaşmasını (1732) Gəncə müqaviləsi (1735) ilə qarışdırmayın: Rəşt razılaşması rus qoşunlarının Xəzərin cənub sahillərindən çıxarılmasına, Gəncə müqaviləsi isə 1722-ci ilə qədərki sərhədin bərpasına aiddir.
Sultan Mahmud və Xosrov xanı ayırd edin: Sultan Mahmud qumuqlara başçılıq edib rus qoşununu 1604-cü ildə birbaşa döyüşdə məğlub etdi, Xosrov xan isə Şirvan bəylərbəyi kimi 1650-ci il hadisələrində Rusiya valisini hədə ilə geri çəkilməyə vadar etdi.
Georgiyevsk müqaviləsinin şərtlərinə cəmi bir neçə ildən sonra nə Rusiya, nə də II İrakli əməl etdi — müqavilənin uzun sürdüyünü düşünmək səhvdir.
Şeyx Mənsurun mübarizəsində Alda döyüşü qələbə, Kuban çayı toqquşması isə məğlubiyyət və əsir düşmə ilə nəticələndi — iki döyüşü qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1Şah I Abbasın dövründə qızılbaş ordusu osmanlılardan İrəvanı, Qarabağı və Gəncəni azad etdi, Kartli və Kaxeti yenidən Səfəvilər dövlətinə birləşdirildi, Dərbənd isə Səfəvilərin tərkibinə qaytarıldı.
- 21604-cü ildə Həştərxandan çıxan 10 minlik rus qoşunu Dağıstanda Sultan Mahmudun başçılıq etdiyi qumuqlar tərəfindən məğlub edildi.
- 3I Pyotrun Xəzərsahili yürüşündə yüz min nəfərdən çox rus ordusu Dərbəndi tutdu, lakin tufan ərzaq gəmilərini batırdıqdan sonra çar Həştərxana qayıtdı.
- 41732-ci ildə Səfəvilərlə Rusiya arasında Rəşt razılaşması imzalandı, 1735-ci il Gəncə müqaviləsi ilə isə 1722-ci ilə qədərki Səfəvi-Rusiya sərhədi bərpa olundu.
- 51783-cü ildə Kartli-Kaxet hakimi II İrakli Rusiya ilə Georgiyevsk müqaviləsini imzaladı, lakin cəmi bir neçə ildən sonra tərəflərin heç biri onun şərtlərinə əməl etmədi.
- 61785-ci ildə Şimali Qafqazda Şeyx Mənsurun başçılığı altında Rusiyaya qarşı üsyan başladı, 1790-cı ildə isə o, Kuban çayı sahilində əsir düşdü.
- 7Ağa Məhəmməd xan Qacar 1795-ci ildə şimala doğru yürüşə başladı, Qızılbaş ordusu Tiflisə daxil oldu, 1796-cı ildə isə o, Muğanda şah elan edildi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir