Osmanlı imperiyası
1684 Müqəddəs birlik, Köprülü islahatları, geriləmə dövrü, Lalə dövrü.
XVII-XVIII yüzilliklərdə Osmanlı imperiyası əvvəlcə durğunluq, sonra isə geriləmə dövrü yaşadı. Taxta çıxan hökmdarların səriştəsizliyi, «Qəfəs üsulu» ilə tərbiyə, cülus bəxşişlərinin artması, gömrük rüsumlarının azalması və ordunun zəifləməsi dövlət idarəçiliyini və iqtisadiyyatını sarsıtdı. Sədrəzəm Köprülü Mehmet paşa və oğlu Fazil Əhməd paşa islahatlarla vəziyyəti müvəqqəti yaxşılaşdırsalar da, 1684-cü ildə yaradılan «Müqəddəs birlik» xaçlı ittifaqı ilə aparılan müharibələr Osmanlını geriləmə dövrünə saldı; Səfəvi hökmdarı Süleyman şah isə bu ittifaqa qoşulmaq təklifini rədd etdi. III Əhməd Prut yürüşündə uğur qazansa da, sədrəzəm İbrahim paşa ilə birgə keçirdiyi «Lalə dövrü»ndə xəzinə gəlirlərinin dəbdəbəli əyləncələrə xərclənməsi narazılığı artırdı və hakimiyyət 1730-cu il yeniçəri üsyanı ilə sona çatdı. I Mahmud ordu quruculuğuna diqqət yetirərək itirilmiş əraziləri qismən geri qaytardı. Sonrakı Rusiya müharibələri Kiçik Qaynarca və Yassı sülhləri ilə bitdi, Rusiya isə «Yunan layihəsi» ilə Osmanlı torpaqlarını bölüşdürməyi planlaşdırdı. III Səlimin Avropa üsullu ordu islahatları isə yeniçəri müqaviməti ilə üzləşərək uğursuzluqla nəticələndi.
Məsələn: İslamı qəbul etdikdən sonra Qumbaraçı Əhməd paşa adını almış fransız Bonneval «Qumbaraçılar ocağı»nın yaranmasında xidmət göstərmiş və Osmanlı tarixində ilk Topçu məktəbinin açılmasına nail olmuşdur.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1684-cü il | Müqəddəs birlik ittifaqı yaradıldı |
| 1711-ci il | I Pyotrun Prut yürüşü baş verdi |
| 1730-cu il | Yeniçəri üsyanı III Əhmədi və İbrahim paşanı uzaqlaşdırdı, I Mahmud taxta çıxdı |
| 1774-cü il | Kiçik Qaynarca sülh müqaviləsi imzalandı |
| 1783-cü il | Rusiya Krım xanlığını işğal etdi |
| 1789-cu il | III Səlim taxta çıxdı |
| 1791-ci il | Yassı sülh müqaviləsi imzalandı |
Müqəddəs birlikdən Yassı sülhünə qədər Osmanlının geriləmə mərhələləri.
| Sədrəzəm/hökmdar | Dövr | Əsas nailiyyət |
|---|---|---|
| Köprülü Mehmet paşa | Durğunluq dövrü | Dövlət büdcəsini nizama saldı, Çanaqqalanı azad etdi |
| Köprülü Fazil Əhməd paşa | Durğunluq dövrü | Krit adasını fəth etdi |
| Sədrəzəm İbrahim paşa | Lalə dövrü (III Əhməd) | İlk mətbəəni açdı |
| I Mahmud | Geriləmə dövrü | Qumbaraçılar ocağını yaratdı |
| III Səlim | Geriləmə dövrü | Avropa üsullu ordu yaratmağa çalışdı |
Hər sədrəzəm və hökmdar öz dövrünün fərqli nailiyyəti ilə seçilir.
- 1Müqəddəs birlik: 1684-cü ildə Roma papasının təşəbbüsü ilə Avstriya, Malta, Venesiya və Reç Pospolita Osmanlıya qarşı Müqəddəs birlik ittifaqını qurdu.
- 2Prut yürüşü: 1711-ci ildə I Pyotr Osmanlıya qarşı Prut yürüşünü həyata keçirdi.
- 3Lalə dövrünün sonu: 1730-cu il yeniçəri üsyanı III Əhmədi və sədrəzəm İbrahim paşanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı, taxta I Mahmud çıxdı.
- 1Lalə dövrünün siyasəti: III Əhməd sədrəzəm İbrahim paşa ilə birgə xəzinə gəlirlərini dəbdəbəli əyləncələrə xərclədi, bu isə narazılığı artırdı.
- 2I Mahmudun siyasəti: I Mahmud isə ordu quruculuğuna diqqət yetirərək itirilmiş əraziləri qismən geri qaytardı.
- 3Nəticə: Eyni dövlətin iki ardıcıl hökmdarı fərqli prioritetlərlə fərqli nəticələr əldə etdi.
1730-cu il yeniçəri üsyanını III Səlimin taxtdan salınması ilə qarışdırma — 1730-cu il üsyanı III Əhmədə qarşı idi, III Səlim isə 1789-cu ildə, ondan xeyli sonra taxta çıxdı.
Kiçik Qaynarca sülhünü (1774) Yassı sülhü (1791) ilə qarışdırma — Dnestr çayını sərhəd edən Yassı, Krım xanlığını müstəqil elan edən isə Kiçik Qaynarca idi.
Krım xanlığı 1774-cü ildə Rusiyaya birləşdirilmədi, müstəqil elan edildi; onu Rusiya yalnız 1783-cü ildə işğal etdi.
Köprülü Mehmet paşa ilə oğlu Köprülü Fazil Əhməd paşanın nailiyyətlərini qarışdırma — Krit adasını fəth edən oğuldur, ata isə Çanaqqalanı azad etdi.
Qaydalar
- 1«Müqəddəs birlik» 1684-cü ildə Roma papasının təşəbbüsü ilə Avstriya, Malta, Venesiya və Reç Pospolita tərəfindən quruldu, Rusiya isə iki il sonra qoşuldu.
- 2Səfəvi hökmdarı Süleyman şah bu ittifaqa qoşulmaq təklifini rədd edərək dini və qan qohumluğu bağlarına sadiq qaldığını bildirdi.
- 3Sədrəzəm Köprülü Mehmet paşa dövlət büdcəsini nizama saldı, oğlu Fazil Əhməd paşanın sədrəzəmliyi dövründə isə Krit adası fəth edildi.
- 4«Lalə dövrü» adı İstanbul xiyabanlarının lalə gülü üslubunda bəzədilməsindən gəlir; bu dövrdə ilk mətbəə açıldı, dənizlərin xəritəsi çəkildi, çiçək xəstəliyinə qarşı peyvənd edildi və yanğından mühafizə dəstəsi təşkil olundu.
- 51730-cu il yeniçəri üsyanı III Əhmədi və İbrahim paşanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı, taxta I Mahmud çıxdı.
- 6I Mahmudun təşəbbüsü ilə yaradılan «Qumbaraçılar ocağı» dünya hərb tarixində qumbara atıcılarından ibarət ilk ayrıca qoşun növü idi.
- 7Kiçik Qaynarca (1774) və Yassı (1791) sülhləri Osmanlının Rusiya ilə müharibələrdəki məğlubiyyətləri ilə bağlandı; Yassı müqaviləsi ilə Dnestr çayı iki dövlət arasında sərhəd oldu.
- 8III Səlimin Avropa üsullu ordu yaratmaq cəhdi yeniçərilərin narazılığı ilə üzləşdi və onun taxtdan salınması ilə nəticələndi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir