Azərbaycanın şimal ərazilərində Rusiyanın müstəmləkə rejimi
Komendant idarə üsulu, əyalət şurası, əyalət-dairə-distansiya sistemi; 1819 Şəki və 1826 Lənkəran xanlıqlarının ləğvi.
Rusiya Azərbaycanın işğal edilmiş şimal ərazilərində möhkəmlənmək üçün, ilk növbədə, burada öz idarəçilik sistemini tətbiq etdi. Qarabağ, Lənkəran, Şəki və Şamaxı xanlıqlarında xanlıq idarə sistemi saxlanıldı: daxili müstəqillik qalsa da, xanların səlahiyyətləri məhdudlaşdırılmış, onlara general rütbəsi verilmiş və onlar Qafqazın baş hakiminə tabe edilmişdilər. Gəncə və Bakı xanlıqlarında isə xanlıq idarə sistemi ləğv olunmuş, əvəzində komendant idarə üsulu yaradılmışdı. Quba xanlığında yerli bəylərdən ibarət əyalət şurası təşkil olundu; sədrliyə keçmiş Bakı xanı II Mirzə Məhəmməd xan təyin edildi, şura isə rus hərbi dairələrinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Formal saxlanılan xanlıqlarda da xan idarə üsulu uzun sürmədi: 1819-cu ildə Şəki, 1826-cı ildə Lənkəran xanlığının ləğvi ilə Şimali Azərbaycanda xanlıq idarəetmə sisteminə son qoyuldu. Ərazidə əyalət, dairə və distansiyalar yaradıldı; əyalətlərin və dairələrin başında Qafqazın baş hakiminin təyin etdiyi komendantlar dayanırdı. Vətəni tərk edən xanların torpaqları xəzinənin ixtiyarına verilir, rus və erməni hərbçiləri tərəfindən ələ keçirilirdi. Çar Rusiyası təbii sərvətləri iri tacirlərə iltizama verir, Şəkinin ipəyini öz sənayesinə yönəldirdi.
Məsələn: Cənubi Qafqazda güzəştli tarif tətbiq edildikdən sonra buradakı tacirlərin Avropadakı əməliyyatları dörd dəfə artdı, Rusiya yarmarkasının dövriyyəsi isə azaldı.
Əsas terminlər
| Xanlıq(lar) | İdarə forması |
|---|---|
| Qarabağ, Lənkəran, Şəki, Şamaxı | Xanlıq idarəsi saxlanıldı; xan general rütbəsi ilə baş hakimə tabe idi |
| Gəncə, Bakı | Xanlıq idarə sistemi ləğv edildi, komendant idarə üsulu quruldu |
| Quba | Yerli bəylərdən ibarət, rus nəzarəti altında əyalət şurası təşkil olundu |
Rusiya hər bölgədə eyni idarə formasını tətbiq etmirdi.
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1819-cu il | Şəki xanlığı ləğv edildi |
| 1819-cu il dekabrın 20-si | Abbasqulu ağa Bakıxanov Tiflisdə Baş qərargahın dəftərxanasında Şərq dilləri tərcüməçisi kimi xidmətə başladı |
| 1826-cı il | Lənkəran xanlığı ləğv edildi |
Formal saxlanılan xanlıqlarda da xan idarə üsulu uzun sürmədi.
- 1Tədbir: Xanların, bəylərin və ağaların hüquqları məhdudlaşdırıldı.
- 2Reaksiya: Onların ölkədən çıxıb getməsi üçün hər cür fitnəyə əl atıldı.
- 3Nəticə: Vətəni tərk edənlərin torpaqları xəzinəyə keçib rus və erməni hərbçiləri tərəfindən ələ keçirildi.
- 1Komendant idarə üsulu: Gəncə və Bakıda xanlıq idarə sistemi ləğv edilib komendant idarə üsulu quruldu.
- 2Əyalət şurası: Quba xanlığında isə yerli bəylərdən ibarət, rus hərbi dairələrinin nəzarəti altında əyalət şurası təşkil olundu.
- 3Fərqin müəyyənləşdirilməsi: Birincisi xanlığın tam ləğvini, ikincisi isə formal qurumla komendant idarəçiliyinə keçidi bildirirdi.
Komendant idarə üsulu ilə əyalət şurasını qarışdırma: birincisində xanlıq idarə sistemi ləğv edilmişdi, ikincisi isə yerli bəylərdən ibarət, rus nəzarəti altında işləyən formal qurum idi.
Ləğv tarixlərini qarışdırma: Şəki xanlığı 1819-cu ildə, Lənkəran xanlığı isə 1826-cı ildə ləğv edildi.
Qarabağ, Lənkəran, Şəki və Şamaxıda xanlıq idarəsi formal saxlanıldı, lakin xanlar general rütbəsi ilə Qafqazın baş hakiminə tabe edilmişdi.
Şəkinin ipəyi Rusiya sənayesinə yönəldilirdi — Azərbaycanın ipəkçilik mərkəzi kimi Şəkini Şamaxı ilə qarışdırma.
Qaydalar
- 1Rusiya işğal etdiyi hər bölgədə eyni idarə formasını tətbiq etmirdi: bir yerdə xanlıq formal saxlanılır, başqa yerdə ləğv edilib komendant idarə üsulu qurulurdu — hər bölgəni ayrıca yadda saxla.
- 2Komendant idarə üsulu ilə əyalət şurasını qarışdırma: birincisində xanlıq idarə sistemi ləğv edilmişdi, ikincisi isə yerli bəylərdən ibarət, rus nəzarəti altında işləyən formal qurum idi.
- 3Ləğv tarixlərini qarışdırma: Şəki xanlığı 1819-cu ildə, Lənkəran xanlığı isə 1826-cı ildə ləğv edildi.
- 4Bir şəxsin vəzifəsini, ailə bağını və xidmət yerini bir-birindən ayırd et — ata ilə oğul eyni dövrdə tamamilə fərqli vəzifələr daşıya bilərdi.
- 5Səbəb-nəticə zəncirində addımların sırasını tərsinə çevirmə: əvvəl tədbir, sonra onun nəticəsi, ən sonda isə həmin nəticəyə reaksiya gəlir.
- 6İqtisadi tədbirləri bir-biri ilə qarışdırma: əhalinin geri qaytarılması, təbii sərvətlərin iltizama verilməsi və güzəştli tarif ayrı-ayrı tədbirlərdir, hər birinin öz nəticəsi var.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir