Gülüstan müqaviləsi
1813-cü il oktyabrın 12-də Gülüstan kəndində sülh müqaviləsi: Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şamaxı, Quba, Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqları.
Gülüstan müqaviləsi Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasındakı müharibəni başa çatdıran mühüm hadisədir. Osmanlı dövlətinin 1806-cı ilin sonunda Rusiyaya müharibə elan etməsi və ingilislərin təbliğatı Fətəli şahı müharibəni davam etdirməyə sövq etdi. 1812-ci ilin əvvəllərində şah ordusu Sultanbud yaxınlığında qələbə qazandı, lakin həmin ilin yayında Rusiya ilə Fransa arasında müharibə başlayandan sonra Abbas mirzənin qüvvələri Aslandüz yaxınlığında məğlub edildi. Sadıq xanın başçılığı ilə göstərilən qəhrəmancasına müqavimətə baxmayaraq, 1813-cü il yanvarın 1-də Lənkəran xanlığı işğal edildi. 1813-cü il oktyabrın 12-də Qarabağda, Gülüstan kəndində imzalanan müqaviləyə görə şah dövləti Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şamaxı, Quba, Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqlarının ərazisinin Rusiya tərəfindən işğalını tanıdı, İrəvan və Naxçıvan xanlıqları isə Fətəli şahın hakimiyyəti altında qaldı. Qacarlar Xəzər dənizində yalnız Rusiyanın hərbi donanma saxlamaq hüququnu tanıdı, rus tacirlərinə isə gömrük güzəştləri verildi. Bu mövzunu öyrənərkən tarixləri, sadalanan xanlıqları və müqavilənin bütün Azərbaycan torpaqlarını əhatə etmədiyini diqqətlə ayırd etmək lazımdır.
Məsələn: Şəki və Şamaxı xanlıqlarının ərazisinin işğalı müqavilə ilə tanındığı halda, Naxçıvan xanlığı Fətəli şahın hakimiyyətində qaldı.
Əsas terminlər
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1806-cı ilin sonu | Osmanlı dövləti Rusiyaya müharibə elan etdi |
| 1812-ci ilin əvvəli | Şah ordusu Sultanbud yaxınlığında qələbə qazandı |
| 1812-ci ilin yayı | Rusiya ilə Fransa arasında müharibə başladı |
| 1813-cü il yanvarın 1-i | Lənkəran xanlığı işğal edildi |
| 1813-cü il oktyabrın 12-si | Gülüstan müqaviləsi imzalandı |
Gülüstan müqaviləsinə aparan hadisələrin tarixləri.
| Xanlıqlar | Tale |
|---|---|
| Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şamaxı, Quba, Bakı, Dərbənd, Lənkəran | Ərazisinin Rusiya tərəfindən işğalı şah dövləti tərəfindən tanındı |
| İrəvan, Naxçıvan | Fətəli şahın hakimiyyəti altında qaldı |
Müqavilə bütün Azərbaycan xanlıqlarını əhatə etmirdi.
- 1Müharibənin genişlənməsi: Osmanlı dövləti 1806-cı ilin sonunda Rusiyaya müharibə elan etdi.
- 2Şahın qələbəsi: 1812-ci ilin əvvəllərində şah ordusu Sultanbud yaxınlığında qələbə qazandı.
- 3Yeni müharibə: Həmin ilin yayında Rusiya ilə Fransa arasında müharibə başladı.
- 4Məğlubiyyət və işğal: Abbas mirzənin qüvvələri Aslandüz yaxınlığında məğlub edildi, 1813-cü il yanvarın 1-də isə Lənkəran xanlığı işğal edildi.
- 5Sülh: 1813-cü il oktyabrın 12-də Gülüstan müqaviləsi imzalandı.
- 1Donanma müddəası: Qacarlar Xəzər dənizində yalnız Rusiyanın hərbi donanma saxlamaq hüququnu tanıdı.
- 2Gömrük müddəası: Rus tacirlərinə gömrük güzəştləri verildi, eyni mala görə ikinci dəfə gömrük tələb oluna bilməzdi.
- 3Nəticə: Beləliklə müqavilə təkcə əraziləri deyil, Xəzərdəki hərbi və ticarət üstünlüyünü də Rusiyaya verdi.
Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şamaxı, Quba, Bakı, Dərbənd və Lənkəranın ərazisinin işğalı tanındı, amma İrəvan və Naxçıvan Fətəli şahın hakimiyyətində qaldı — bunları eyni siyahıya salma.
Dörd tarixi qarışdırma: 1806-cı ilin sonu (Osmanlının müharibə elanı), 1812-ci ilin əvvəli (Sultanbud qələbəsi), 1813-cü il yanvarın 1-i (Lənkəranın işğalı), 1813-cü il oktyabrın 12-si (Gülüstan müqaviləsi).
Sultanbud yaxınlığında şah ordusu qalib gəldi, Aslandüz yaxınlığında isə Abbas mirzənin qüvvələri məğlub edildi — yerini qarışdırma.
Rusiya canişininin 1813-cü ilin əvvəllərində irəli sürdüyü, tutulmuş bütün torpaqları saxlamaq şərti Gülüstan müqaviləsindən əvvəlki, ayrıca bir danışıq mərhələsidir.
Qaydalar
- 1Tarixləri dəqiq formada yadda saxla: 1806-cı ilin sonu, 1812-ci ilin əvvəli, 1813-cü il yanvarın 1-i və 1813-cü il oktyabrın 12-si fərqli hadisələrə aiddir.
- 2Müqaviləyə görə ərazisinin işğalı tanınan xanlıqları (Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şamaxı, Quba, Bakı, Dərbənd, Lənkəran) İrəvan və Naxçıvanla qarışdırma — bu ikisi Fətəli şahın hakimiyyətində qaldı.
- 3Müqavilənin donanma və ticarət müddəalarını ayrıca faktlar kimi öyrən: Xəzərdə hərbi donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya tanınırdı, rus tacirlərinə isə gömrük güzəştləri verilirdi.
- 4Səbəb-nəticə zəncirini qarışdırma: şahı sülh danışıqlarına gətirən amil rusların ölkə içərilərinə doğru irəliləmək təhlükəsi idi, hərbi qələbə deyil.
- 5Müqavilədən sonrakı dəyişiklikləri (cənub əyalətlərində bir sıra xanlıqların ləğvi, Təbrizin ikinci paytaxt rolu) müqavilənin özündən ayrı bir nəticə kimi xatırla.
- 6Bir döyüşün nəticəsini onun yerindən ayır: Sultanbud yaxınlığında şah ordusu qalib gəldi, Aslandüz yaxınlığında isə məğlub oldu.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir