Bitkilərin həyat dövrü
Bitkinin toxumdan yetkin bitkiyə qədər olan həyat dövrü, çılpaqtoxumlu bitkilərin və sporlu bitkilərin (qıjı, mamır) həyat dövrləri müqayisəli şəkildə izah olunur.
Bitkinin toxumun cücərməsindən başlayıb yetkin bitkiyə çevrilərək öz toxumunu əmələ gətirənə qədər keçdiyi bütün mərhələlərə onun həyat dövrü deyilir. Bu mərhələlər hər yeni bitki yarananda təkrarlandığı üçün həyat dövrü dairəvi sxem şəklində təsvir olunur. Çılpaqtoxumlu bitkilərdə (şam, küknar, ardıc) toxumlar dişi qozanın pulcuqları üzərində açıq yerləşir; erkək qozadan tökülən tozcuqlar küləklə yumurtacığa daşınır, tozlanma və mayalanma baş verir, toxum əmələ gəlir və küləklə yayılıb cücərir. Sporlu bitkilərdən qıjının yarpaqları altındakı sporangilərdə yetişən sporlar küləklə yayılır, cücərərək protal əmələ gətirir, protalın üzərindəki erkək qametlər su ilə üzərək yumurta-hüceyrəni mayalayır və cavan qıjı inkişaf edir. Mamırda isə erkək və dişi qametlər ayrı-ayrı bitkilər üzərində yetişir, su vasitəsilə mayalanma baş verir, ziqotdan qutucuq, qutucuqdakı sporlardan protonema, protonemadan isə cavan mamır bitkisi inkişaf edir. Mamırlarda qametofit, digərlərində isə sporofit nəsil üstündür. Dövrənin istənilən mərhələsi pozularsa, proses davam edə bilmir.
Məsələn: çiçək tozlanmazsa, yumurta-hüceyrə mayalanmır və bitki yeni toxum əmələ gətirə bilmir.
Əsas terminlər
| Mərhələ / xüsusiyyət | Qıjı | Mamır |
|---|---|---|
| Sporlardan əmələ gələn ilk cücərti | Protal | Protonema |
| Mayalanma vasitəçisi | Su | Su |
| Mayalanmadan sonra bilavasitə əmələ gələn | Cavan qıjı bitkisi | Ayaqcıqlı qutucuq |
| Dominant nəsil | Sporofit | Qametofit |
Hər iki bitkidə mayalanma su vasitəsilə baş verir, lakin dominant nəsil fərqlidir.
| Mərhələ | Nə baş verir |
|---|---|
| Mayalanma | Su vasitəsilə erkək qamet yumurta-hüceyrəni mayalayır, ziqot əmələ gəlir |
| Qutucuğun əmələ gəlməsi | Ziqotdan dişi bitki üzərində ayaqcıqlı qutucuq inkişaf edir |
| Sporların yetişib tökülməsi | Qutucuqdakı sporlar yetişib rütubətli torpağa tökülür |
| Protonemanın əmələ gəlməsi | Rütubətli torpağa düşən sporlar cücərərək protonema əmələ gətirir |
| Cavan mamırın inkişafı | Protonemadan cavan mamır bitkisi inkişaf edir |
Mərhələlər dairəvi şəkildə təkrarlanır — hər cavan mamır bitkisi yenidən eyni dövrü keçir.
- 1Sporun tökülüb cücərməsi: Yarpaqların altındakı sporangilərdə yetişən sporlar küləklə yayılır və əlverişli şəraitdə cücərir.
- 2Protalın əmələ gəlməsi: Cücərən spordan yaşıl lövhəcik şəklində protal inkişaf edir.
- 3Mayalanma: Protalın üzərindəki erkək qametlər su ilə üzərək yumurta-hüceyrəni mayalayır.
- 4Nəticə: Ziqotdan cavan qıjı bitkisi inkişaf edir.
- 1Tozcuqların daşınması: Erkək qozadan tökülən yetişmiş tozcuqlar küləklə dişi qozanın yumurtacığına daşınır.
- 2Tozlanma və mayalanma: Tozcuq yumurtacığa çatdıqdan sonra tozlanma və mayalanma baş verir.
- 3Toxumun əmələ gəlməsi: Mayalanmadan sonra dişi qozanın pulcuqları üzərində toxum əmələ gəlir.
- 4Nəticə: Toxum küləklə yayılır və əlverişli şəraitdə cücərir.
Protal (qıjının ilk cücərtisi) ilə protonema (mamırın ilk cücərtisi) qarışdırıla bilər: protal yaşıl lövhəcik, protonema isə nazik və şaxələnmiş sapdır.
Qametofit və sporofitin nə əmələ gətirdiyi tərsinə salına bilər: qametofit qametlər, sporofit isə cinsiyyətsiz sporlar əmələ gətirir.
Dominant nəsli qarışdırmaq imtahan tələsidir: mamırlarda qametofit, qıjı, çılpaqtoxumlu və çiçəkli bitkilərdə isə sporofit nəsil üstündür.
Həyat dövrü dairəvi sxem şəklində göstərilir, çünki bütün mərhələlər hər yeni bitki yarananda təkrarlanır.
Qaydalar
- 1Bitkinin həyat dövrü toxumun cücərməsindən başlayıb yeni toxumun əmələ gəlməsinə qədər olan bütün mərhələləri əhatə edir.
- 2Hər mərhələ vacibdir; mərhələlərdən biri pozularsa (məsələn, tozlanma və ya cücərmə üçün lazım olan su olmazsa), həyat dövrü davam edə bilmir.
- 3Çılpaqtoxumlu bitkilərdə (şam, küknar, ardıc) toxumlar qoza pulcuqları üzərində açıq yerləşir, tozlanma və mayalanma küləklə daşınan tozcuqlar vasitəsilə baş verir.
- 4Qıjının həyat dövründə sporlardan protal, mamırın həyat dövründə isə sporlardan protonema adlanan ilk cücərti əmələ gəlir.
- 5Qıjı və mamırda mayalanma su vasitəsilə, erkək qametin yumurta-hüceyrəyə çatması ilə baş verir.
- 6Bitkilərin həyat dövründə cinsi nəsil (qametofit) və qeyri-cinsi nəsil (sporofit) növbələşir; mamırlarda qametofit, qıjı, çılpaqtoxumlu və çiçəkli bitkilərdə isə sporofit nəsil üstündür (dominantdır).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir