Çılpaqtoxumluların çoxalması və əhəmiyyəti
Qoza, tozcuq, toxum həyat tsikli.
Çılpaqtoxumluların çoxalması zamanı iki növ qoza — erkək və dişi qozalar əmələ gəlir. Erkək qozalar xırda olub tozcuq (polen) dənəcikləri istehsal edir. Hər tozcuq dənəciyində iki hava kisəcikli qanadcıq olduğu üçün onlar küləklə asanlıqla daşınır. Külək vasitəsilə tozcuqlar dişi qozaların pulcuqları üzərinə düşür — bu proses tozlanma adlanır. Tozlanmadan sonra tozcuq borusu əmələ gəlir, spermilər bu boru vasitəsilə yumurtahüceyrəyə çatdırılır və mayalanma baş verir. Mayalanma üçün su tələb olunmur. Mayalanmış yumurtahüceyrədən toxum inkişaf edir. Çılpaqtoxumluların toxumları qanadcıqlı olduğu üçün küləklə uzaq məsafələrə yayıla bilir. Toxum xarici mühitin əlverişsiz şəraitindən toxum qabığı ilə qorunur. Çılpaqtoxumluların böyük təsərrüfat əhəmiyyəti vardır: onlardan taxta-salban (tikinti, mebel), qatran (kanifol, skipidar), efir yağları, dərman maddələri (şam qönçələri) alınır. Onlar meşə ekosistemində mühüm rol oynayır, havanı təmizləyir, O₂ ayırır.
Məsələn: şam meşələri həm tikinti materialı mənbəyi, həm də havanı tozdan təmizləyən təbii süzgəc rolunu oynayır — bir hektar şam meşəsi ildə 30-40 ton toz udur.
Əsas terminlər
| Mərhələ | İzahı |
|---|---|
| Erkək qozaların əmələ gəlməsi | Xırda erkək qozalar tozcuq (polen) dənəcikləri istehsal edir. Hər tozcuq dənəciyində iki hava kisəcikli qanadcıq vardır. |
| Tozlanma | Külək vasitəsilə tozcuqlar dişi qozaların pulcuqları üzərinə düşür. Su tələb olunmur. |
| Mayalanma | Tozcuq borusu əmələ gəlir, spermilər bu boru ilə yumurtahüceyrəyə çatdırılır. Mayalanma baş verir. |
| Toxumun inkişafı | Mayalanmış yumurtahüceyrədən toxum inkişaf edir. Toxum xarici mühitin əlverişsiz şəraitindən toxum qabığı ilə qorunur. |
| Toxumun yayılması | Toxumlar qanadcıqlı olduğu üçün küləklə uzaq məsafələrə yayıla bilir. |
Çılpaqtoxumluların çoxalması erkək və dişi qozaların əmələ gəlməsi, tozlanma, mayalanma və toxumun yayılması mərhələlərindən ibarətdir.
- 1Fakt: Şam meşələri havanı tozdan təmizləyən təbii süzgəc rolunu oynayır.
- 2Göstərici: Bir hektar şam meşəsi ildə 30-40 ton toz udur.
- 3Nəticə: Şam meşələri eyni zamanda O₂ ayırır, CO₂ udur və havanı təmizləyərək meşə ekosistemində mühüm rol oynayır.
Qozanı meyvə ilə səhv salmayın. Qoza sporofillər toplusudur, meyvə isə yalnız çiçəkli (örtülütoxumlu) bitkilərdə əmələ gəlir.
Çılpaqtoxumlularda mayalanma üçün su tələb olunmur — tozcuq borusu vasitəsilə spermilər birbaşa yumurtahüceyrəyə çatdırılır. Bu, onları mamır və qıjı kimi sporlu bitkilərdən fərqləndirən mühüm xüsusiyyətdir.
Qaydalar
- 1Çılpaqtoxumlularda iki növ qoza əmələ gəlir: erkək qozalar (tozcuq istehsal edir) və dişi qozalar (toxum əmələ gətirir).
- 2Erkək qozalar xırda olub tozcuq dənəcikləri əmələ gətirir; tozcuqlar qanadcıqları sayəsində küləklə daşınır.
- 3Çılpaqtoxumlular anemofil (küləklə tozlanan) bitkilərdir; tozlanma — tozcuğun dişi qozanın pulcuğuna düşməsidir.
- 4Mayalanma üçün su tələb olunmur — tozcuq borusu vasitəsilə spermilər yumurtahüceyrəyə çatdırılır.
- 5Çılpaqtoxumluların toxumları qanadcıqlı olduğu üçün küləklə uzaq məsafələrə yayılır; toxum qabığı ilə qorunur.
- 6Çılpaqtoxumlulardan taxta-salban, qatran (kanifol, skipidar), efir yağları, dərman maddələri (şam qönçələri) alınır.
- 7Şam meşələri havanı təmizləyir, O₂ ayırır, CO₂ udur; ekosistemdə mühüm rol oynayır.
- 8Qoza meyvə deyil, sporofillər toplusudur; meyvə yalnız çiçəkli (örtülütoxumlu) bitkilərdə əmələ gəlir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir