Çılpaqtoxumlular şöbəsi
İynəyarpaqlılar: şam, küknar, ladin.
Çılpaqtoxumlular toxumları meyvə ilə örtülməyən, çılpaq şəkildə qozaların (strobillərin) pulcuqları üzərində yerləşən ali toxumlu bitkilərdir. Bu şöbənin əsas nümayəndələri iynəyarpaqlılar sinfinə aiddir: şam, küknar, ladin, sərv, ardıc. Yarpaqları iynəşəkilli və ya pulcuqvari olub, qalın kutikula ilə örtüldüyü üçün su itkisini minimuma endirir — bu səbəbdən quraq iqlimə də uyğunlaşa bilirlər. Çılpaqtoxumluların əksəriyyəti həmişəyaşıl ağaclardır (məsələn, şam iynələri budaqda 2-5 il qalır), lakin qaraşam kimi yarpağını tökən növləri də mövcuddur. Ötürücü sistem (ksilema və floema) yaxşı inkişaf etdiyindən su və qida maddələri bitkinin bütün hissələrinə səmərəli daşınır. Mayalanma üçün su tələb olunmur — tozcuq boruları vasitəsilə baş verən bu proses çılpaqtoxumlulara sporlu bitkilər qarşısında böyük üstünlük verir. Tozcuq küləklə daşınır, dişi qozanın toxumrüşeym vətəri üzərinə düşür, tozcuq borusu əmələ gətirərək spermiləri yumurtahüceyrəyə çatdırır. Qozanı meyvə ilə qarışdırmaq olmaz: qoza sporofillər toplusudur, meyvə isə yalnız çiçəkli bitkilərə məxsusdur.
Məsələn: şam ağacı ətraf mühitə uyğunlaşma nümunəsidir — iynəşəkilli yarpaqları su itkisini azaldır, oduncaqlı gövdəsi hündürlüyə imkan verir, tozcuqları isə qanadcıqları sayəsində küləklə kilometrlərlə məsafəyə daşına bilir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | İzah |
|---|---|
| Toxumun yerləşməsi | Qozanın pulcuqları üzərində çılpaq şəkildə, meyvə ilə örtülmür |
| Yarpaq forması | İynəşəkilli və ya pulcuqvari, qalın kutikula ilə örtülü |
| Mayalanma | Su tələb olunmur — spermilər tozcuq borusu vasitəsilə yumurtahüceyrəyə çatdırılır |
| Tozlanma üsulu | Küləklə (anemofil) — tozcuqlar qanadcıqlıdır |
| Ötürücü sistem | Ksilema və floema yaxşı inkişaf edib, su və qida səmərəli daşınır |
| Çoxalma | Sporlarla deyil, toxumla çoxalırlar |
Cədvəl 1. Çılpaqtoxumluları sporlu bitkilərdən fərqləndirən əsas əlamətlər
- 1İynəşəkilli yarpaqlar: Yarpaqların ensiz, iynəşəkilli forması buxarlanma səthini azaldır. Qalın kutikula təbəqəsi əlavə qoruma təmin edir — bu səbəbdən şam quraq iqlimə də uyğunlaşa bilir.
- 2Oduncaqlı gövdə: Yaxşı inkişaf etmiş ksilema və floema sayəsində su və qida maddələri bitkinin bütün hissələrinə səmərəli daşınır. Bu, şamın hündür ağac əmələ gətirməsinə imkan verir.
- 3Qanadcıqlı tozcuqlar: Tozcuqların üzərindəki qanadcıqlar onların küləklə kilometrlərlə məsafəyə daşınmasını təmin edir. Dişi qozanın toxumrüşeym vətəri üzərinə düşən tozcuq boru əmələ gətirərək mayalanmanı həyata keçirir.
- 4Həmişəyaşıl olma: Şam iynələri budaqda 2-5 il qalır, tədricən dəyişir. Bu, bitkinin ilboyu fotosintez edə bilməsinə şərait yaradır.
Qozanı meyvə ilə qarışdırmaq olmaz! Qoza sporofillər toplusudur və yalnız çılpaqtoxumlulara məxsusdur. Meyvə isə yalnız çiçəkli (örtülütoxumlu) bitkilərdə əmələ gəlir. İmtahan suallarında bu anlayışlar tez-tez çaşdırılır.
Çılpaqtoxumlularda mayalanma üçün su tələb olunmur — bu, onları sporlu bitkilərdən fərqləndirən əsas üstünlükdür. Yadda saxla: 'Su yoxdursa, tozcuq borusu var!' Tozcuq borusu spermiləri birbaşa yumurtahüceyrəyə çatdırır.
Qaydalar
- 1Çılpaqtoxumluların toxumları meyvə ilə örtülmür, qozaların pulcuqları üzərində çılpaq yerləşir.
- 2İynəyarpaqlıların yarpaqları iynəşəkilli və ya pulcuqvari formada olur, qalın kutikula ilə örtülüdür.
- 3Çılpaqtoxumlularda mayalanma üçün su tələb olunmur — spermilər tozcuq borusu vasitəsilə yumurtahüceyrəyə çatdırılır.
- 4Qoza meyvə deyil, sporofillər toplusudur; meyvə yalnız çiçəkli (örtülütoxumlu) bitkilərdə əmələ gəlir.
- 5Tozcuq küləklə daşınır; çılpaqtoxumlular anemofil (küləklə tozlanan) bitkilərdir.
- 6Çılpaqtoxumluların əksəriyyəti həmişəyaşıldır — iynələr 2-5 il və ya daha çox budaqda qalır, tədricən dəyişir.
- 7Ötürücü sistem (ksilema və floema) yaxşı inkişaf etdiyi üçün çılpaqtoxumlular hündür ağaclar əmələ gətirə bilir.
- 8Çılpaqtoxumlular ali toxumlu bitkilər qrupuna aiddir və sporlarla deyil, toxumla çoxalırlar.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir