Qatırquyruğular və plaunlar. Qıjıkimilərin əhəmiyyəti
Çöl/qum bitkiləri, kömür yataqları.
Qatırquyruğular buğumlu gövdəyə malik, əsasən nəm yerlərdə bitən çoxillik sporlu bitkilərdir. Onların gövdəsində toplanan silisium (SiO₂) bitkiyə möhkəmlik verir, buna görə də keçmişdə qatırquyruğundan qab-qacaq təmizləmək üçün istifadə edilirdi. Plaunlar isə sürünən gövdəli, xırda yarpaqlı, əsasən meşələrdə rast gəlinən sporlu bitkilərdir. Qıjıkimilər təbiətdə və insan həyatında mühüm rol oynayır: daş kömür yataqları məhz qədim qıjıkimilərin (ağacvari qıjılar, qatırquyruğular, plaunlar) qalıqlarından milyon illər ərzində əmələ gəlmişdir; bəzi qıjı növləri dərman məqsədilə (məsələn, erkək qıjı bağırsaq parazitlərinə qarşı), bəziləri qida kimi istifadə olunur; torpaq eroziyasının qarşısını alır, rütubətli meşə ekosistemlərində tarazlıq yaradır; dekorativ bağçılıqda geniş tətbiq olunur.
Məsələn: qatırquyruğunun buğumlu gövdəsi onu qıjılardan fərqləndirən əsas əlamətdir — qıjıların yarpaqları iri və lələkvari olduğu halda, qatırquyruğunun yarpaqları çox xırda pulcuq şəklindədir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Qatırquyruğu | Plaun | Qıjı |
|---|---|---|---|
| Gövdə | Buğumlu, dik duran | Sürünən | Dik duran |
| Yarpaq | Çox xırda, pulcuq şəklində | Xırda | İri, lələkvari |
| Bitmə yeri | Əsasən nəm yerlər | Əsasən meşələr | Nəm və kölgəli yerlər |
| Xüsusi maddə | Silisium (SiO₂) toplanır | - | - |
| Çoxalma | Sporla | Sporla | Sporla |
- 1Addım 1: Gövdəyə bax: Qatırquyruğunun gövdəsi buğumludur — sanki hissə-hissə birləşmiş kimidir. Qıjının gövdəsi isə buğumlu deyil.
- 2Addım 2: Yarpaqları müqayisə et: Qatırquyruğunun yarpaqları çox xırda pulcuq şəklindədir, demək olar ki, görünmür. Qıjının yarpaqları isə iri və lələkvaridir — aydın seçilir.
- 3Addım 3: Toxunaraq yoxla: Qatırquyruğunun gövdəsi kobuddur, çünki tərkibində silisium var. Bu maddə ona möhkəmlik verir. Qıjının gövdəsi nisbətən yumşaqdır.
- 4Nəticə: Gövdə buğumlu, yarpaqlar xırda pulcuq şəklində və gövdə kobuddursa — bu qatırquyruğudur. Yarpaqlar iri lələkvari, gövdə buğumsuzdursa — bu qıjıdır.
Şagirdlər tez-tez qatırquyruğu ilə qıjını qarışdırır. Əsas fərqi yadda saxla: qatırquyruğu buğumlu gövdəli və xırda pulcuq yarpaqlıdır, qıjı isə iri lələkvari yarpaqlıdır. Bu iki əlamət heç vaxt səhv salmağa imkan verməz.
Daş kömür yataqlarının necə əmələ gəldiyini xatırlamaq üçün belə düşün: qədim ağacvari qıjılar, qatırquyruğular və plaunlar milyon illər ərzində torpaq altında qalaraq sıxılmış və daş kömürə çevrilmişdir. Yəni bugünkü daş kömür əslində qədim sporlu bitkilərin qalığıdır.
Qaydalar
- 1Qatırquyruğular buğumlu gövdəyə malikdir və gövdəsində silisium (SiO₂) toplanır.
- 2Plaunlar sürünən gövdəli, xırda yarpaqlı sporlu bitkilərdir, əsasən meşələrdə bitir.
- 3Daş kömür əsasən qədim qıjıkimilərin (ağacvari qıjılar, qatırquyruğular, plaunlar) qalıqlarından əmələ gəlmişdir.
- 4Qatırquyruğu ilə qıjını qarışdırmaq olmaz: qatırquyruğu buğumlu gövdəli, qıjı isə iri lələkvari yarpaqlıdır.
- 5Erkək qıjı kökümsovu bağırsaq parazitlərinə qarşı dərman kimi istifadə edilir.
- 6Sporlu bitkilər toxum əmələ gətirmir, sporlarla çoxalırlar.
- 7Qıjıkimilər nəm və kölgəli yerlərdə daha yaxşı inkişaf edir, torpaq eroziyasının qarşısını alır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir