Qıjıkimilər. Qıjıların çoxalması
Yarpaq, kökümsov, spor həyat siklı.
Qijikimiler (Pteridophyta) ali sporlu bitkiler olub yaxsi inkisaf etmis orqanlara malikdir: kokumsov (rizom), elave kokler ve iri, lelekvari yarpaqlar — vayalar. Mamirlardan ferqli olaraq qijilarda heyat tsiklinde dominant (ustun) nesil sporofitdir — tebietde gorduyumuz iri, yasil qiji bitkisi mehz sporofitdir. Vayalarin alt terefinde qehveyi rengli spor kiseleri (soruslar) yerlesir; bu kiselerde mayoz yolu ile sporlar emele gelir. Yetismis sporlar kulekle yayilir ve elverisli seraitde cucerek urek formali spor cucertisi (qametofit) emele getirir. Cucertinin alt terefinde anteridi (erkek cinsiyyet orqani) ve arxeqoni (disi cinsiyyet orqani) yerlesir; anteridide spermatozoid, arxeqonide ise yumurta hucre yetisir. Mayalanma mütleq su muhitinde bash verir — spermatozoid su damcisinda uzerek yumurtaya catir. Mayalanmis yumurtadan (ziqotdan) yeni qiji — sporofit inisaf edir. Bundan elave qijilar kokumsov vasitesile vegetativ yolla da coxalir. Qijilar rutubetli, kolkeli mese orazilerinde genis yayilmisdir. Umumi sehv: qijilarin cicak acdigini ve toxum emele getirdiyini dusunmek — qijilar hec vaxt cicak ve toxum emele getirmir; onlar sporlu bitkilerdir. Meselen: Qirxbuum (Equisetum) ve Ayidovsegi (Dryopteris) kimi qiji novlerinde yarpagin altindaki soruslara diqqetle baxdiqda milyonlarla mikroskopik sporun yetisdiyini gormek olar — bu sporlar kulekle uzaq mesafelere yayilir.
Əsas terminlər
| Mərhələ | Nəsil | Təsvir |
|---|---|---|
| Sporların əmələ gəlməsi | Sporofit (2n) | Vayanın altındakı soruslarda mayoz yolu ilə sporlar yetişir. |
| Sporların yayılması | Spor (n) | Yetişmiş sporlar küləklə ətrafa yayılır. |
| Sporun cücərməsi | Qametofit (n) | Əlverişli şəraitdə (nəmlik, istilik) spor cücərərək ürək formalı cücərti əmələ gətirir. |
| Cinsiyyət hüceyrələrinin yetişməsi | Qametofit (n) | Cücərtinin alt tərəfində anterididə spermatozoid, arxeqonidə yumurta hüceyrə yetişir. |
| Mayalanma | Keçid | Spermatozoid su damcısında hərəkət edərək yumurtaya çatır; ziqot (2n) əmələ gəlir. |
| Yeni sporofitin inkişafı | Sporofit (2n) | Ziqot bölünərək yeni qıjı bitkisinə — sporofitə çevrilir. |
Qıjılarda nəsillərin növbələşməsi: sporofit (dominant) → spor → qametofit → mayalanma → sporofit
- 1Müşahidə: Ayıdöşəyi qıjısının vayalarının alt tərəfinə diqqətlə baxdıqda qəhvəyi rəngli soruslar aydın görünür. Bu kisələrdə milyonlarla mikroskopik spor yetişmişdir.
- 2Sporların ayrılması: Soruslar yetişdikdən sonra açılır və içərisindəki sporlar sərbəst qalır. Sporlar çox kiçik və yüngül olduğu üçün külək onları uzaq məsafələrə asanlıqla aparır.
- 3Cücərmə şəraiti: Küləklə yayılan sporlardan yalnız əlverişli şəraitə — kifayət qədər nəmlik, istilik və kölgə — düşənlər cücərə bilir. Quru mühitdə spor cücərmir.
- 4Nəticə: Cücərən sporlar yeni qametofit nəsil əmələ gətirir, sonra mayalanma baş verir və dövr təkrarlanır. Küləklə yayılma qıjıların geniş ərazilərdə məskunlaşmasına imkan yaradır.
Qıjıların çiçək açdığını və toxum əmələ gətirdiyini düşünmək. Qıjılar heç vaxt çiçək və toxum əmələ gətirmir — onlar ali sporlu bitkilərdir, çoxalma sporla və kökümsov vasitəsilə vegetativ yolla baş verir.
Mayalanma üçün su mütləq lazımdır. Spermatozoid yalnız su damcısında hərəkət edərək arxeqonidəki yumurta hüceyrəyə çata bilər. Su olmazsa mayalanma baş tutmur — bu, qıjıların quru mühitə tam uyğunlaşmamasının əsas səbəblərindəndir. Bundan əlavə, sporları yarpağın üst tərəfində axtarmaq səhvdir — soruslar həmişə vayanın alt tərəfində yerləşir.
Qaydalar
- 1Qijilar ali sporlu bitkilerdir; onlar hec vaxt cicak acmir ve toxum emele getirmir — coxalma sporia ve vegetativ yolla (kokumsovla) bash verir.
- 2Qijilarda heyat tsiklinde dominant (ustun) nesil sporofitdir; tebietde gorduyumuz iri, yasil qiji bitkisi mehz sporofit nesildir (mamirlardan ferqli olaraq).
- 3Vayalar (qiji yarpaqlari) lelekvari qurulusa malikdir; onlarin alt terefinde qehveyi rengli spor kiseleri — soruslar yerlesir. Sporlari yarpagin üst terefinde axtarmaq sehvdir.
- 4Spor cucertisi (qametofit) urek formalidir, kicikdir ve musteqil yasayir; onun alt terefinde anteridi ve arxeqoni yerlesir. Cucerti sporofitden ferqli olaraq tek qat xromosoma malikdir.
- 5Mayalanma ücün su mütleq lazimdir — spermatozoid su damcisinda hereket ederek arxeqonideki yumurtaya catir. Bu, qijilarin quru muhitine tam uygunlasmamasinin sebeblerinden biridir.
- 6Kokumsov (rizom) qijinin vegetativ coxalma orqanidir; o, torpaq altinda üfüqi istiqametde böyüyerek yeni zoqlar ve yarpaqlar emele getirir.
- 7Qijilar rutubetli, kolkeli meselerde ve cay kenarlarinda bitir; kifayet qeder nemlik ve kolge olmazsa inkisaf ede bilmez.
- 8Qiji sporlari kulekle yayilir; elverisli seraitde cuceren spor ucun nemlik ve istilik esas shertlerdir — quru muhitde spor cucermir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir