İkiləpəlilər sinfi. Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsi
Günəbaxan, çobanyastığı səbət çiçək qrupu.
Murekkebcicekliler (Asteraceae) ikilepeliler sinfinin en boyuk fesilesi olub 20 000-den cox novu ehate edir. Bu fesilenin en esas ferqlendirici elameti cicek qrupunun SEBET tipinde olmasidir: coxlu xirda cicekler ortaq bir yataq uzre sıx toplanaraq zahiren tek bir boyuk ciceye benzeyir. Sebetde iki tip cicek ferqlenir: dilcikvari cicekler kenarda yerleserek heseratları celb etmek ucun lecekvarı gorunuse malikdir; boruyekilli cicekler ise merkezde sıx toplanaraq esas toxum istehsalcisidir. Meyvesi toxumcayaoxsar (acene) adlanır — quru, birtoxumlu olub uzerinde tukcukler ve ya qarmaqcıqlar var. Bu strukturlar toxumun hem kulekle, hem de heyvanların bedenine yapısaraq uzag mesafelere yayılmasını temin edir. Fesilenin terkibinde efir yagları ve acı maddeler (alkaloidler, qlikozidler) vardır ki, bu da onları derman ve qoruyucu ehemiyyetli edir. Esas numayendeler: gunebaxan (yaglı bitki), cobanyastıgı (derman bitkisi), yovsan, qanqal, zogalotu, devetikanı ve zanbaq. Umumi sehv: sebet cicek qrupunu tek cicek saymaq; butun ag cicekli bitkileri cobanyastıgı bilmekdir. Meselem: gunebaxanin iri sarı 'ciceyi' eslinde yuzlerle xirda boruyekilli ve dilcikvari ciceklerden ibaret sebetdir; her bir boruyekilli cicek tozlanaraq ayrica toxumcayaoxsar meyve emele getirir ve bunlar gunebaxanin tanıs etdiyimiz toxumlarıdır.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Dilcikvari çiçəklər | Borucuqvari çiçəklər |
|---|---|---|
| Yerləşmə yeri | Səbətin kənarında | Səbətin mərkəzində |
| Görünüşü | Ləçəkvarı | Boruvari |
| Əsas funksiyası | Həşəratları cəlb edir | Toxum istehsal edir |
Dilcikvari və boruyəkill çiçəklərin səbət daxilində yerləşməsi, görünüşü və funksiyasına görə müqayisəsi.
- 1Yanlış təsəvvür: Günəbaxanın iri sarı 'çiçəyi' tək bir çiçək kimi görünür.
- 2Həqiqi quruluş: Əslində bu, yüzlərlə xırda boruyəkill və dilcikvari çiçəklərdən ibarət səbət çiçək qrupudur. Kənardakı sarı dilcikvari çiçəklər həşəratları cəlb edir, mərkəzdəki tünd boruyəkill çiçəklər isə toxum istehsal edir.
- 3Nəticə: Hər bir boruyəkill çiçək tozlanaraq ayrıca toxumcayaoxşar meyvə (acene) əmələ gətirir. Bizim tanıdığımız günəbaxan toxumları məhz bu meyvələrdir.
Səbət çiçək qrupunu tək çiçək saymaq. Günəbaxanın iri sarı 'çiçəyi' əslində yüzlərlə xırda çiçəkdən ibarət səbətdir; hər boruyəkill çiçək ayrıca toxumcayaoxşar meyvə əmələ gətirir.
Bütün ağ çiçəkli bitkiləri çobanyastığı bilmək. Başqa fəsilələrdə də ağ çiçəkli bitkilər var — məsələn, xaşxaş laləkimilər fəsiləsinə aiddir, mürəkkəbçiçəklilərə yox.
Qaydalar
- 1Murekkebcicekliler (Asteraceae) ikilepeliler sinfinin en boyuk fesilesidir; esas ferqlendirici elameti sebet tipli cicek qrupudur.
- 2Sebet cicek qrupu coxlu xirda ciceyin ortaq yataq uzre toplanmasindan ibaretdir; kenarda dilcikvari cicekler (heserat celb edir), merkezde boruyekilli cicekler (toxum istehsal edir) yerlesir.
- 3Murekkebciceklilerin meyvesi toxumcayaoxsar (acene) tiplidir — quru, birtoxumlu, tukcuklu ve ya qarmaqcıqlı qurulusu ile kulek ve heyvanlarla yayılmaga uygunlasmısdır.
- 4Esas numayendeler: gunebaxan (yaglı bitki, gunebaxan yagı alınır), cobanyastıgı (derman bitkisi, iltihab eleyhine), yovsan (acı maddeli), qanqal, devetikanı ve zogalotudur.
- 5Fesilenin terkibinde efir yagları ve acı maddeler (qlikozidler, alkaloidler) vardır; bunlar bitkini ot yeyen heyvanlardan qoruyur ve derman xasseleri verir.
- 6Toxumcayaoxsar meyvenin uzerindeki tukcukler toxumun kulekle yayilmasini, qarmaqcıqlar ise heyvanlarin bedenine yapısaraq dagilmasini temin edir.
- 7Umumi sehvler: sebet cicek qrupunu tek cicek saymaq (eslinde yuzlerle cicekden ibaretdir); butun ag cicekli bitkileri cobanyastıgı bilmek (basqa fesilelerde de ag cicekli bitkiler var — xasxas lalekimilere aiddir).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir