İkiləpəlilər sinfi. Paxlalılar və badımcançiçəklilər fəsiləsi
Noxud, lobya, pomidor, kartof fəsilə əlamətləri.
Ikilepeliler sinfinin iki muhum fesilesi — Paxlalilar ve Badimcancicekliler — cicek qurulusu, meyve tipi, kok sistemi ve teserrufat ehemiyyetine gore bir-birinden ferqlenir. PAXLALILAR fesilesinin en esas elameti ciceyinin guvesekilli (5 lecek) olmasidir: yuxari boyuk lecek ('yelken'), iki yan lecek ('avar') ve iki asagi birlesmis lecek ('qayiqciq') formasi var. Meyvesi paxla tiplidir — quru meyve olub iki tayla acilir. En muhum xususiyyetlerinden biri koklerinde azotfiks eden bakteriyalarin meskunlasdigi duyun cuklerin olmasidir — bu simbioz sayesinde bitki havadaki serbest azotu menimseyir ve torpagi azotla zenginlesdirir. Esas numayendeler: noxud, lobya, paxla, yonca, mercimek. BADIMCANCICEKLILER fesilesinde cicek 5 lecek birlesmis, meyvesi esasen gilemeyve (pomidor, badimcan, biber) ve ya qutucuq (tutun) tiplidir. Esas numayendeler: pomidor, kartof, badimcan, biber, tutun. Terkibinde alkaloidler (nikotin — tutunda, solanin — kartofun yasil gicqirtilarinda) var, bu da onlari zeherli ede biler. Diqqet: badam Paxlalilara aid DEYIL — o Gulcicekliler (Rozacealar) fesilesine, gilas, erik, saftali ile eyni fesileye aiddir; ciceyi 5 serbest lecekli ve coxsayli erkekcikli, meyvesi ceyirdekli meyvedir (paxla deyil). Umumi sehv: badami paxlalilara (ve ya badimcanciceklilere) aid etmek; kartofun yumrusunu kok modifikasiyasi zenn etmek — eslinde yumru GOVDE (zog) modifikasiyasidir, 'gozleri' tumurcuqdur — ve yumrunu onun meyvesi (yasil gilemeyve) ile qarisdirmaq. Meselen: bir sagird bitkinin ciceyinin guvesekilli ve kokunde duyun cukler oldugunu gorurse, bu bitkinin paxlalilar fesilesine aid oldugunu, hem de torpagi azotla zenginlesdirdiyini bilmelidir; ciceyi 5 birlesmis lecekli ve meyvesi gilemeyve olan bitki ise badimcanciceklilere aiddir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Paxlalılar fəsiləsi | Badımcançiçəklilər fəsiləsi |
|---|---|---|
| Çiçək quruluşu | 5 ləçək sərbəst — güvəşəkilli (yelkən, avar, qayıqçıq) | 5 ləçək bitişmiş — sadə quruluşlu |
| Meyvə tipi | Paxla — iki tayla açılan quru meyvə | Gilemeyvə (pomidor, badımcan, bibər) və ya qutucuq (tütün) |
| Kök sistemi | Köklərdə düyüncüklər — azotfiksəedici bakteriyalarla simbioz | Düyüncüksüz, adi kök sistemi |
| Torpağa təsiri | Torpağı sərbəst azotla zənginləşdirir | Azot zənginləşdirmə xüsusiyyəti yoxdur |
| Əsas nümayəndələr | Noxud, lobya, paxla, yonca, mərcimək, akasiya | Pomidor, kartof, badımcan, bibər, tütün |
| Tərkib maddələri | Zülal və digər qida maddələri ilə zəngindir | Tərkibində alkaloidlər var (nikotin, solanin) — bəziləri zəhərli ola bilər |
İkiləpəlilər sinfinə aid iki fəsilə arasında əsas morfoloji, fizioloji və təsərrüfat fərqləri.
- 1Şərt: Bir şagird iki naməlum bitkini tədqiq edir. A bitkisinin çiçəyi güvəşəkillidir və kökündə düyüncüklər var. B bitkisinin çiçəyində 5 bitişmiş ləçək var, meyvəsi gilemeyvədir.
- 2Təhlil — A bitkisi: Çiçəyin güvəşəkilli olması (yelkən, avar, qayıqçıq formalı 5 ləçək) paxlalılara xas əlamətdir. Kökündə düyüncüklər olması azotfiksəedici bakteriyalarla simbiozu göstərir — bu da yalnız paxlalılarda olur. Nəticə: A bitkisi PAXLALILAR fəsiləsinə aiddir.
- 3Təhlil — B bitkisi: Çiçəyin 5 bitişmiş ləçəkli olması badımcançiçəklilərə işarə edir. Meyvənin gilemeyvə tipində olması bu fəsilənin əsas meyvə əlamətidir. Nəticə: B bitkisi BADIMCANÇİÇƏKLİLƏR fəsiləsinə aiddir.
- 4Əlavə qənaət: A bitkisi həm də torpağı sərbəst azotla zənginləşdirir. Ona görə də kənd təsərrüfatında paxlalı bitkilər torpağın münbitliyini artırmaq üçün əkilir.
Ümumi səhv: paxlalıların torpağı azotla zənginləşdirməsini bitkinin öz fəaliyyəti hesab etmək. Əslində havadakı sərbəst azotu mənimsəyən köklərdəki simbiotik (azotfiksəedici) bakteriyalardır; bitki bu bakteriyalarla qarşılıqlı faydalı əlaqədə yaşayır.
Kartofun yaşıl göyərtilərində (gövdə, yarpaq, yetişməmiş meyvəsi) solanin alkaloidi olduğu üçün onlar zəhərlidir. Kartofun yeyilən hissəsi gövdə yumrusudur (modifikasiya olunmuş yeraltı gövdə/zoğ), meyvəsi deyil. Kartofun meyvəsi yaşıl, xırda giləmeyvədir — onu yumru ilə qarışdırmaq olmaz.
Qaydalar
- 1Paxlalilar fesilesinde cicek guvesekillidir: 5 lecek (1 yelken, 2 avar, 2 birlesmis qayiqciq formasinda); meyvesi paxla tiplidir — iki tayla acilan quru meyve.
- 2Paxlalilarin koklerinde azotfiks eden bakteriyalarin yasadigi duyun cukler var; bu simbioz neticesinde bitki torpagi serbest azotla zenginlesdirir.
- 3Paxlalilar fesilesinin esas numayendeleri: noxud, lobya, paxla, yonca ve mercimekdir; bu bitkiler erzaq, yem ve yasillandirma meqsedile istifade edilir. Badam Paxlalilara aid deyil — o Gulcicekliler fesilesine aiddir.
- 4Badimcancicekliler fesilesinde cicek 5 lecek birlesmis olur; meyvesi esasen gilemeyve (pomidor, badimcan, biber) ve ya qutucuq (tutun) tiplidir.
- 5Badimcanciceklilerin esas numayendeleri: pomidor, kartof, badimcan, biber ve tutundur; terkiblerinde alkaloidler (nikotin, solanin) oldugu ucun bezileri zeherli ola biler.
- 6Umumi sehvler: badami paxlalilara aid etmek (badam Gulcicekliler fesilesine — gilas, erik, saftali ile birlikde — aiddir; ciceyi 5 serbest lecekli, meyvesi ceyirdeklidir); kartofun yumrusunu kok modifikasiyasi ve ya meyve zenn etmek (yumru GOVDE modifikasiyasidir, 'gozleri' tumurcuqdur; meyvesi ise yasil gilemeyvedir).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir