Bakteriyaların müxtəlifliyi
Forma, qidalanma, yayılma müxtəliflik kriteriyaları.
Bakteriyalar prokariot, birhüceyrəli orqanizmlər olub Yer kürəsinin ən geniş yayılmış canlılarındandır. Onların hüceyrəsində nüvə qişası olmadığı üçün irsi material sitoplazmada sərbəst yerləşir. Formasına görə bakteriyalar dörd əsas qrupa bölünür: kürəşəkilli kokklar, çubuqşəkilli basillər, spiralvari spirillalar və vergülşəkilli vibrionlar. Qidalanma tipinə görə avtotrof və heterotrof olurlar. Avtotroflar qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə sintez edir — fotosintetik bakteriyalar günəş enerjisindən, xemosintetik bakteriyalar isə kimyəvi reaksiyaların enerjisindən istifadə edir. Heterotroflar hazır üzvi maddələrlə qidalanır: saprofitlər ölü üzvi qalıqları parçalayır, parazitlər isə canlı orqanizmlərin hesabına yaşayır. Tənəffüsünə görə aerob (O₂ tələb edən) və anaerob (O₂ olmadan yaşayan) bakteriyalar fərqləndirilir. Bakteriyalar sadə bölünmə yolu ilə çox sürətlə çoxalır, əlverişsiz şəraitdə isə bəzi növləri spor (endospor) əmələ gətirərək uzun müddət həyat qabiliyyətini saxlayır.
Məsələn: torpaqda yaşayan çürüdücü bakteriyalar (basillər) saprofit heterotroflardır, onlar aerob tənəffüs edir, formasına görə çubuqşəkillidir, əlverişsiz şəraitdə endospor əmələ gətirir və bölünmə ilə çoxalır.
Əsas terminlər
| Qidalanma tipi | Yarımqrup | Enerji mənbəyi və ya qidalanma üsulu |
|---|---|---|
| Avtotrof | Fotosintetik | Günəş enerjisindən istifadə edərək qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə sintez edir |
| Avtotrof | Xemosintetik | Kimyəvi reaksiyaların enerjisindən istifadə edərək qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə sintez edir |
| Heterotrof | Saprofit | Ölü üzvi qalıqları parçalayaraq hazır üzvi maddələrlə qidalanır |
| Heterotrof | Parazit | Canlı orqanizmlərin hesabına yaşayır, hazır üzvi maddələrlə qidalanır |
Cədvəl 1: Bakteriyaların qidalanma tipinə görə avtotrof və heterotrof qruplara bölünməsi.
- 1Forması: Çubuqşəkillidir, yəni basillər qrupuna aiddir.
- 2Hüceyrə quruluşu: Prokariot orqanizmdir, nüvə qişası yoxdur, irsi materialı sitoplazmada sərbəst yerləşir.
- 3Qidalanma tipi: Heterotrof saprofitdir — torpaqdakı ölü üzvi qalıqları parçalayaraq hazır üzvi maddələrlə qidalanır.
- 4Tənəffüs: Aerob tənəffüs edir, yəni oksigenli mühitdə yaşayır.
- 5Çoxalma: Sadə bölünmə (amitoz) yolu ilə çoxalır.
- 6Əlverişsiz şəraitə uyğunlaşma: Əlverişsiz şəraitdə endospor əmələ gətirərək uzun müddət həyat qabiliyyətini saxlayır.
Səhv: Bakteriyaların nüvəsi olduğunu düşünmək. Əslində bakteriyalar prokariotdur — onların nüvə qişası yoxdur, irsi material sitoplazmada sərbəst yerləşir.
Yadda saxla: Saprofit bakteriyalar ölü üzvi qalıqları parçalayaraq təbiətdə maddələr dövranında mühüm rol oynayır. Onlar təbiətin "təmizləyiciləri" hesab olunur.
Qaydalar
- 1Bakteriyalar prokariot orqanizmlərdir — nüvə qişası yoxdur, irsi material sitoplazmada yerləşir.
- 2Formasına görə bakteriyalar: kokklar (kürəşəkilli), basillər (çubuqşəkilli), spirillalar (spiralvari), vibrionlar (vergülşəkilli) olur.
- 3Qidalanmasına görə avtotroflar (fotosintetik və xemosintetik) və heterotroflar (saprofitlər və parazitlər) fərqlənir.
- 4Aerob bakteriyalar oksigenli mühitdə, anaerob bakteriyalar isə oksigensiz mühitdə yaşayır.
- 5Bakteriyalar sadə bölünmə (amitoz) yolu ilə çoxalır, əlverişsiz şəraitdə bəziləri endospor əmələ gətirir.
- 6Bakteriyalar torpaqda, suda, havada və canlı orqanizmlərdə geniş yayılmışdır.
- 7Saprofit bakteriyalar ölü üzvi qalıqları parçalayaraq təbiətdə maddələr dövranında mühüm rol oynayır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir