Dəyişəni modul işarəsi daxilində olan sadə bərabərsizliklər
Modul işarəsi daxilində dəyişəni olan ∣x∣<a, ∣x∣≤a, ∣x∣>a və ∣x∣≥a formalı sadə bərabərsizliklərin ikiqat bərabərsizliyə keçməklə və ya iki ayrı bərabərsizliyə ayrılmaqla həlli.
Modulun daxilində dəyişən olan sadə bərabərsizliklər ∣x∣ ifadəsinin ədəd oxunda O nöqtəsindən x nöqtəsinə qədər olan məsafəni bildirməsinə əsaslanır. a>0 olduqda ∣x∣<a bərabərsizliyi −a<x<a ikiqat bərabərsizliyi ilə, ∣x∣≤a isə −a≤x≤a ikiqat bərabərsizliyi ilə eynigüclüdür; hər iki halda həllər çoxluğu O nöqtəsinə a-dan yaxın olan nöqtələrdən ibarət məhdud bir aralıqdır. Əksinə, ∣x∣>a bərabərsizliyi x<−a və ya x>a şərtlərindən heç olmasa birinin ödənilməsi deməkdir, ∣x∣≥a isə analoji olaraq x≤−a və ya x≥a ilə eynigüclüdür; bu halda həllər çoxluğu iki sonsuz şaxədən ibarətdir. ∣x−b∣<a formalı bərabərsizlik ikiqat bərabərsizlik yazılışına keçirilib x-i təcrid etməklə, ∣x−b∣>a formalı bərabərsizlik isə iki ayrı bərabərsizliyə ayrılıb hər biri ayrıca həll edilməklə, sonda nəticələr birləşdirilərək tapılır. Bu üsul real ölçmələrdə də tətbiq olunur: həqiqi qiymətin standart qiymətdən kənara çıxma həddi mütləq xəta adlanır və modullu bərabərsizliklə ifadə edilir; standart qiymət 450, mütləq xəta 14 olduqda bu ∣x−450∣≤14 şəklində yazılır.
📌Nümunə
Məsələn: ∣2x−3∣<7 bərabərsizliyi −7<2x−3<7 şəklində yazılır, hər tərəfə 3 əlavə edildikdə −4<2x<10, hər tərəf 2-yə bölündükdə isə −2<x<5, yəni (−2;5) alınır.
Əsas terminlər
Modul işarəsi — x ədədinin ədəd oxunda O nöqtəsindən olan məsafəsini bildirən ∣x∣ işarəsi.
İkiqat bərabərsizlik — −a<x<a kimi iki bərabərsizliyin eyni zamanda ödənilməsini bildirən yazılış.
Aralıq — Bərabərsizliyin həllər çoxluğunun (−a;a) və ya (−∞;−a)∪(a;+∞) kimi ədəd oxu üzərində göstərilməsi forması.
Mütləq xəta — Ölçülən kəmiyyətin standart qiymətdən kənara çıxma həddi; standart qiymət 450, mütləq xəta 14 olduqda ∣x−450∣≤14 bərabərsizliyi ilə ifadə olunur.
Modul işarəsi daxilində dəyişəni olan sadə bərabərsizliklər (a>0)
Bərabərsizlik
İkiqat/ayrı yazılış
Həllər çoxluğu
∣x∣<a
−a<x<a
(−a;a)
∣x∣≤a
−a≤x≤a
[−a;a]
∣x∣>a
x<−a və ya x>a
(−∞;−a)∪(a;+∞)
∣x∣≥a
x≤−a və ya x≥a
(−∞;−a]∪[a;+∞)
✎∣2x−3∣<7 bərabərsizliyinin həlli
1İkiqat bərabərsizliyə keçid: ∣2x−3∣<7 bərabərsizliyi −7<2x−3<7 ikiqat bərabərsizliyi ilə eynigüclüdür.
2Hər tərəfə 3 əlavə etmək: −7+3<2x<7+3, yəni −4<2x<10.
3Hər tərəfi 2-yə bölmək: −2<x<5, yəni həllər çoxluğu (−2;5)-dir.
⚠️Diqqət
∣x∣>a və ∣x∣≥a bərabərsizliklərinin həllər çoxluğu iki ayrı şaxədən ibarətdir; bunu tək bir (−a;a) aralığı kimi yazmaq səhvdir.
💡Qeyd
≤ və ≥ işarələrində sərhəd nöqtələri həllər çoxluğuna daxil edilir və mötərizələr kvadrat ([]) olur, < və > işarələrində isə sərhəd nöqtələri daxil edilmir və mötərizələr dairəvi (()) olur.
Qaydalar
1a>0 olduqda ∣x∣<a bərabərsizliyi −a<x<a ikiqat bərabərsizliyi ilə eynigüclüdür.
2a>0 olduqda ∣x∣≤a bərabərsizliyi −a≤x≤a ikiqat bərabərsizliyi ilə eynigüclüdür.
3a>0 olduqda ∣x∣>a bərabərsizliyinin həllər çoxluğu (−∞;−a)∪(a;+∞)-dir.
4a>0 olduqda ∣x∣≥a bərabərsizliyinin həllər çoxluğu (−∞;−a]∪[a;+∞)-dir.
5∣x−b∣<a formalı bərabərsizlik ikiqat bərabərsizliyə (−a<x−b<a) keçirilərək, hər tərəfə b əlavə etməklə həll olunur.
6∣x−b∣>a formalı bərabərsizlik x−b<−a və ya x−b>a şəklində iki ayrı bərabərsizliyə ayrılaraq həll olunur, nəticələr birləşmə ilə göstərilir.
7∣x∣≥0 olduğundan, sağ tərəfi müsbət olmayan ∣x∣<a (burada a≤0) bərabərsizliyinin heç bir həlli yoxdur, ∣x∣>a (burada a≤0) isə bütün həqiqi ədədlər üçün doğrudur.