m8-c48· Bölmə 9. Bərabərsizliklər· ~12 dəq

Ədədi aralıqlar

Ədədi aralığın növlərini (interval, parça və digər aralıqlar), bir ədədin aralığa aidliyini və aralıqlar üzərində kəsişmə, birləşmə və fərq əməliyyatlarını öyrən.

Ədəd oxu üzərində a<x<ba < x < b şərtini ödəyən bütün həqiqi ədədlər çoxluğuna (a;b)(a;b) interval deyilir; uc nöqtələr çoxluğa daxil deyil. Hər iki uc nöqtə də daxil edilərsə, [a;b][a;b] parçası alınır; bir tərəf daxil, digəri xaric olanda isə [a;b)[a;b) və ya (a;b](a;b] aralığı yazılır. Yalnız bir tərəfdən hədd olan çoxluqlar da aralıq adlanır: x>ax>a üçün (a;+∞)(a;+\infty), x≥ax\ge a üçün [a;+∞)[a;+\infty), x<ax<a üçün (−∞;a)(-\infty;a), x≤ax\le a üçün (−∞;a](-\infty;a]. Kvadrat mötərizə uc nöqtənin çoxluğa daxil olduğunu, dairəvi mötərizə isə xaric olduğunu göstərir. Bir ədədin verilmiş aralığa aid olub-olmadığını yoxlamaq üçün onu hər iki həddlə ayrıca müqayisə etmək lazımdır. İki aralığın ortaq nöqtələrindən ibarət çoxluq kəsişmə, ən azı birinə aid olan bütün nöqtələrdən ibarət çoxluq isə birləşmə adlanır; A\BA\backslash B fərqi isə AA-ya aid olub BB-yə aid olmayan nöqtələri göstərir. Bu əməliyyatlar tez-tez müxtəlif mötərizə növləri olan aralıqlar üzərində aparılır, ona görə hər addımda uc nöqtənin daxil, yoxsa xaric olduğuna diqqət etmək vacibdir.

📌Nümunə

Məsələn: (−3;4]∪[−2;8](-3;4] \cup [-2;8] aralıqlarının birləşməsi, hər iki aralığın bütün nöqtələrini əhatə edən vahid (−3;8](-3;8] aralığını verir.

Əsas terminlər

İnterval (a;b)(a;b) — a<x<ba<x<b bərabərsizliyini ödəyən, uc nöqtələri özünə daxil etməyən ədədlər çoxluğu.
Parça [a;b][a;b] — a≤x≤ba\le x\le b ikiqat bərabərsizliyini ödəyən, hər iki uc nöqtəni özünə daxil edən ədədlər çoxluğu.
Kəsişmə (∩\cap) — İki aralığın hər ikisinə də aid olan ortaq nöqtələrindən ibarət çoxluq.
Birləşmə (∪\cup) — İki aralığın bütün nöqtələrindən ibarət çoxluq.
Fərq (A\BA\backslash B) — AA aralığına aid olub BB aralığına aid olmayan nöqtələrdən ibarət çoxluq.
Ədədi aralıqların növləri
BərabərsizlikAralıq yazılışıAdı
a<x<ba<x<b(a;b)(a;b)İnterval
a≤x≤ba\le x\le b[a;b][a;b]Parça
a≤x<ba\le x<b[a;b)[a;b)—
a<x≤ba<x\le b(a;b](a;b]—
x>ax>a(a;+∞)(a;+\infty)—
x≥ax\ge a[a;+∞)[a;+\infty)—
x<ax<a(−∞;a)(-\infty;a)—
x≤ax\le a(−∞;a](-\infty;a]—
✎(−3;4](-3;4] və [−2;8][-2;8] aralıqlarının birləşməsini tapmaq
  1. 1Sol hədləri müqayisə et: Sol hədlər −3-3 (dairəvi, (−3;4](-3;4]-dan) və −2-2 (kvadrat, [−2;8][-2;8]-dan); daha kiçik olan −3-3 götürülür, o dairəvi mötərizə ilədir.
  2. 2Sağ hədləri müqayisə et: Sağ hədlər 44 (kvadrat, (−3;4](-3;4]-dan) və 88 (kvadrat, [−2;8][-2;8]-dan); daha böyük olan 88 götürülür, o kvadrat mötərizə ilədir.
  3. 3Birləşməni yaz: (−3;4]∪[−2;8]=(−3;8](-3;4] \cup [-2;8] = (-3;8].
⚠️Diqqət

Kvadrat mötərizə [[ uc nöqtənin aralığa daxil olduğunu, dairəvi mötərizə (( isə xaric olduğunu bildirir; bu işarəni qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.

💡Qeyd

Sonsuzluq işarəsi ∞\infty yanında həmişə dairəvi mötərizədən istifadə olunur, çünki sonsuzluq konkret ədəd deyil və çoxluğa daxil edilə bilməz.

Qaydalar

  1. 1(a;b)(a;b) intervalında aa və bb uc nöqtələri çoxluğa daxil deyil, çoxluq a<x<ba<x<b bərabərsizliyini ödəyir.
  2. 2[a;b][a;b] parçasında hər iki uc nöqtə çoxluğa daxildir, çoxluq a≤x≤ba\le x\le b ikiqat bərabərsizliyini ödəyir.
  3. 3[a;b)[a;b) aralığında sol hədd daxil, sağ hədd xaricdir; (a;b](a;b]-də isə əksinədir.
  4. 4(a;+∞)(a;+\infty) və (−∞;a)(-\infty;a) aralıqları uc nöqtəni xaric edir, [a;+∞)[a;+\infty) və (−∞;a](-\infty;a] isə daxil edir.
  5. 5Bir ədədin aralığa aid olub-olmadığını yoxlamaq üçün onu hər iki həddlə ayrı-ayrılıqda müqayisə etmək lazımdır.
  6. 6İki aralığın kəsişməsi (∩\cap) onların ortaq nöqtələrini, birləşməsi (∪\cup) isə bütün nöqtələrini göstərir.
  7. 7A\BA\backslash B fərqi AA aralığına aid olub BB-yə aid olmayan nöqtələri göstərir.

Məşq

9 asan · 9 orta · 9 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir