m8-c06· Bölmə 1. Kvadrat kök. Həqiqi ədədlər· ~14 dəq

Tam üstlü qüvvət

Mənfi tam üstlü qüvvətlər, onların xassələri və ədədlərin standart şəkli.

Tam üstlü qüvvət mövzusu qüvvətin üstünün mənfi tam ədəd ola bilməsini öyrədir. İstənilən a≠0a\neq0 ədədi və natural nn üçün a−n=1ana^{-n}=\dfrac{1}{a^{n}} qəbul edilir; bu tərif natural üstlü qüvvətlərin xassələrinin tam üstlər üçün də doğru qalmasını təmin edir. Mənfi əsaslı qüvvətdə nəticənin işarəsi üstün cüt və ya tək olmasından asılıdır: cüt üstdə nəticə müsbət, tək üstdə mənfi olur. Beləliklə, hasil, bölmə və qüvvətin qüvvəti qaydaları — am⋅an=am+na^{m}\cdot a^{n}=a^{m+n}, am:an=am−na^{m}:a^{n}=a^{m-n}, (am)n=amn(a^{m})^{n}=a^{mn} — istənilən tam m,nm,n üçün tətbiq olunur. Hasilin və nisbətin qüvvəti isə (ab)n=anbn(ab)^{n}=a^{n}b^{n} və (ab)n=anbn\left(\dfrac{a}{b}\right)^{n}=\dfrac{a^{n}}{b^{n}} şəklində qalır, mənfi üstlərdə isə kəsr çevrilərək (ab)−n=(ba)n\left(\dfrac{a}{b}\right)^{-n}=\left(\dfrac{b}{a}\right)^{n} qaydası işlədilir. Bir neçə qüvvəti eyni ifadədə birləşdirərkən əvvəlcə hər həddin üstü ayrıca hesablanır, sonra əmsallar və üstlər öz aralarında toplanıb-vurularaq nəticə sadələşdirilir. Bu qaydalar həm də çox böyük və çox kiçik ədədləri a⋅10na\cdot10^{n} (1≤a<101\le a<10) şəklində — ədədin standart şəklində — yazmağa imkan verir; standart şəkildə yazılmış ədədlər üzərində əməllər aparılarkən əmsallar öz aralarında, tərtiblər isə öz aralarında hesablanır.

📌Nümunə

Məsələn: 0,000290{,}00029 ədədi standart şəkildə 2,9⋅10−42{,}9\cdot10^{-4} kimi yazılır.

Əsas terminlər

Mənfi tam üstlü qüvvət — a≠0a\neq0 olduqda a−n=1ana^{-n}=\dfrac{1}{a^{n}} şəklində təyin olunan ifadə.
Tam üstlü qüvvətin xassələri — Natural üstlü qüvvətlər üçün doğru olan hasil, bölmə və qüvvətin qüvvəti qaydalarının tam üstlər üçün də saxlanılması.
Ədədin standart şəkli — Ədədin a⋅10na\cdot10^{n} (1≤a<101\le a<10, nn tam ədəd) şəklində yazılışı.
Tərtib — Ədədin standart şəklində olan a⋅10na\cdot10^{n} ifadəsindəki nn ədədi.
Tam üstlü qüvvətin xassələri
QaydaDüstur
Mənfi üstlü qüvvətin tərifia−n=1ana^{-n}=\dfrac{1}{a^{n}} (a≠0a\neq0)
Hasilam⋅an=am+na^{m}\cdot a^{n}=a^{m+n}
Bölməam:an=am−na^{m}:a^{n}=a^{m-n}
Qüvvətin qüvvəti(am)n=amn(a^{m})^{n}=a^{mn}
Hasilin qüvvəti(ab)n=an⋅bn(ab)^{n}=a^{n}\cdot b^{n}
Nisbətin qüvvəti(ab)n=anbn\left(\dfrac{a}{b}\right)^{n}=\dfrac{a^{n}}{b^{n}}
✎Mənfi üstlü kəsrin hesablanması
  1. 1Kəsri çevirmək: (23)−3=(32)3\left(\dfrac{2}{3}\right)^{-3}=\left(\dfrac{3}{2}\right)^{3}
  2. 2Qüvvətə yüksəltmək: (32)3=3323\left(\dfrac{3}{2}\right)^{3}=\dfrac{3^{3}}{2^{3}}
  3. 3Hesablamaq: 278\dfrac{27}{8}
⚠️Diqqət

Mənfi əsaslı qüvvətdə nəticənin işarəsi üstün cütlüyündən asılıdır: (−3)−2=19(-3)^{-2}=\dfrac{1}{9} kimi cüt üstdə nəticə müsbət, (−4)−3=−164(-4)^{-3}=-\dfrac{1}{64} kimi tək üstdə isə mənfi olur.

💡Qeyd

Ədədin standart şəklində əmsal həmişə 1≤a<101\le a<10 aralığında olmalıdır; əks halda tərtibi düzəldərək ədədi yenidən standart şəklə gətirmək lazımdır.

Qaydalar

  1. 1İstənilən a≠0a\neq0 ədədi və natural nn ədədi üçün a−n=1ana^{-n}=\dfrac{1}{a^{n}}.
  2. 2Mənfi əsaslı qüvvətdə nəticənin işarəsi üstün cüt və ya tək olmasından asılıdır: cüt üstdə nəticə müsbət, tək üstdə mənfi olur.
  3. 3İstənilən tam m,nm,n ədədləri və a≠0a\neq0 üçün am⋅an=am+na^{m}\cdot a^{n}=a^{m+n}, am:an=am−na^{m}:a^{n}=a^{m-n}, (am)n=amn(a^{m})^{n}=a^{mn}.
  4. 4(ab)n=an⋅bn(ab)^{n}=a^{n}\cdot b^{n} və (ab)n=anbn\left(\dfrac{a}{b}\right)^{n}=\dfrac{a^{n}}{b^{n}} bərabərlikləri tam üstlər üçün də doğrudur.
  5. 5(ab)−n=(ba)n\left(\dfrac{a}{b}\right)^{-n}=\left(\dfrac{b}{a}\right)^{n} — mənfi üstlü kəsri müsbət üstə keçirmək üçün kəsr çevrilir.
  6. 6Ədədin standart şəkli a⋅10na\cdot10^{n} formasındadır, burada 1≤a<101\le a<10 və nn tam ədəddir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir