Təsərrüfatın iqtisadi inkişaf yolları
Alternativ dəyər, alternativ seçim, son hədd xərclər və son hədd fayda anlayışları, Naxçıvan MR nümunəsi.
Təsərrüfatın iqtisadi inkişafı zamanı məhdud imkanlar şəraitində düzgün qərar vermək üçün dörd əsas anlayışdan istifadə olunur: alternativ dəyər, alternativ seçim, son hədd xərclər və son hədd fayda. Təsərrüfatın inkişafının ilkin vaxtlarında iqtisadi və maliyyə imkanları məhdud olduqda həyata keçirilməsi mümkün olan iki proqramdan biri seçilir; bu zaman ehtiyatda qalan layihənin qiyməti alternativ dəyər adlanır və seçim edilərkən daha tez başa gələn, məsrəflərini tez ödəyən və daha çox gəlir gətirən obyektə üstünlük verilir. Mövcud məhsullarla yanaşı yenilərinin də təşkilinə zərurət yarandıqda əvvəldən olan sahələrdə müəyyən məhdudiyyətlər yarana bilər; bu halda bir əmtəənin əlavə miqdarını əldə etmək üçün digərinin müəyyən miqdarından imtina edilir və buna alternativ seçim deyilir. İstehsalın artırılması üçün çəkilən əlavə xərclər son hədd xərclər, əlavə məhsulun istehsalına başladıqdan sonra əldə edilən üstünlük isə son hədd fayda adlanır və müəssisənin gələcəkdə daha səmərəli fəaliyyətinə zəmin yaradır.
Məsələn: Naxçıvan Muxtar Respublikasında daxili tələbatın müxtəlif məhsullarla ödənilməsi üçün çoxsahəli təsərrüfat yaradılmışdır ki, bu da alternativ seçimin tətbiqinə misaldır.
Əsas terminlər
| Anlayış | Nə vaxt yaranır | Nəyi bildirir |
|---|---|---|
| Alternativ dəyər | İki proqramdan biri seçiləndə | Ehtiyatda qalan layihənin qiyməti |
| Alternativ seçim | Mövcud sahədə məhdudiyyət yarananda | Bir əmtəədən imtina ilə digərini əldə etmə |
| Son hədd xərclər | İstehsal artırılanda | Əlavə vahidin istehsal xərci |
| Son hədd fayda | Əlavə istehsala başladıqdan sonra | Əldə edilən üstünlük |
Hər anlayış təsərrüfatın inkişafının fərqli mərhələsində tətbiq olunur.
| Meyar | Üstünlük verilən variant |
|---|---|
| Başa gəlmə müddəti | Daha tez başa gələn |
| Məsrəflərin ödənməsi | Daha tez ödəyən |
| Gəlir səviyyəsi | Daha çox gəlir gətirən |
Layihə yalnız hər üç meyara birlikdə cavab verdikdə seçilir, təkcə birinə görə yox.
- 1Variantları müəyyən et: Məhdud imkanlar şəraitində iki mümkün proqramdan (məsələn, iki fərqli obyektin tikilməsi) yalnız biri həyata keçirilə bilər.
- 2Meyarları tətbiq et: Daha tez başa gələn, məsrəflərini tez ödəyən və daha çox gəlir gətirən variant müəyyənləşdirilir.
- 3Seçimi et: Bu üç meyara birlikdə cavab verən layihə həyata keçirilir, digəri ehtiyatda qalır.
- 4Nəticə: Ehtiyatda qalan layihənin qiyməti alternativ dəyər adlanır.
- 1Problemi müəyyən et: Naxçıvan Muxtar Respublikasında daxili tələbat müxtəlif məhsullarla ödənilməlidir.
- 2Məhdudiyyəti nəzərə al: Mövcud sahələr tək başına bütün müxtəlif tələbatı ödəyə bilmir.
- 3Seçimi et: Tələbatı ödəmək üçün mövcud sahələrlə yanaşı yeni sahələr də təşkil edilir, yəni çoxsahəli təsərrüfat qurulur.
- 4Nəticə: Bu, alternativ seçimin tətbiqinə misaldır: müxtəlif sahələrin birgə qurulması ilə daxili tələbat ödənilir.
Son hədd xərcləri son hədd fayda ilə əvəz etmək səhvdir — xərc istehsalın artırılması ÜÇÜN çəkilir, fayda isə əlavə istehsala başladıqdan SONRA əldə edilir.
Alternativ dəyər ilə alternativ seçimin tətbiq şəraitini qarışdırmaq səhvdir — alternativ dəyər iki proqramdan biri seçilərkən, alternativ seçim isə mövcud sahədə məhdudiyyət yarandıqda tətbiq olunur.
«Hər ikisi eyni anlayışı ifadə edir» tipli cavab həmişə səhvdir — dörd anlayışın hər biri fərqli mərhələdə yaranır və fərqli şeyi bildirir.
Layihə seçimində üç meyar — tez başa gəlmə, tez ödənmə, çox gəlir — birlikdə tələb olunur, təkcə biri kifayət etmir.
Son hədd xərclər və son hədd fayda eyni prosesin iki üzüdür: biri xərci, digəri həmin xərcdən sonra əldə edilən üstünlüyü bildirir.
Qaydalar
- 1Alternativ dəyər — iki mümkün proqramdan biri seçiləndə ehtiyatda qalan layihənin qiymətidir.
- 2Layihə seçimində daha tez başa gələn, məsrəflərini tez ödəyən və daha çox gəlir gətirən variantına üstünlük verilir.
- 3Alternativ seçim — bir əmtəə və ya xidmətin əlavə miqdarını əldə etmək üçün digərinin müəyyən miqdarından imtina etməkdir.
- 4Son hədd xərclər əlavə bir məhsul vahidinin istehsalı üçün tələb olunan əlavə xərclərdir.
- 5Son hədd fayda əlavə və ya yeni məhsulun istehsalına başladıqdan sonra əldə edilən üstünlükdür.
- 6Naxçıvan Muxtar Respublikasında daxili tələbatın müxtəlif məhsullarla ödənilməsi üçün çoxsahəli təsərrüfat yaradılmışdır.
Məşq
4 asan · 4 orta · 4 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir