Əhalinin sayı
Demoqrafiya elmi, dünya və Azərbaycan əhalisinin sayı, illik artım faizinin hesablanma nümunəsi.
Demoqrafiya elmi əhalinin sayını, təbii artımını və cins-yaş tərkibini öyrənir; əldə edilən məlumatlar demoqrafik siyasətin hazırlanmasında və əmək ehtiyatlarının məşğulluğunda istifadə olunur. Dünya əhalisi 1999-cu ilin oktyabrında 6,0 milyard, 2011-ci ilin oktyabrında isə 7,0 milyard nəfəri ötmüş, 2022-ci il noyabrın 15-də 8 milyard nəfərə çatmışdır; hər 1 milyard nəfər artım üçün orta hesabla 11-12 il tələb olunur, hazırda isə illik artım 85-90 milyon nəfər təşkil edir. Artımın əsas hissəsi Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinin payına düşür, Qərbi Avropa, Şimali Amerika və Avstraliyada isə artım zəifdir və miqrasiyalar təsiredicidir. Azərbaycanda əhalinin sayı 2010-cu ilin aprelində 9,0 milyon, 2019-cu ilin aprelində 10,0 milyon, 2022-ci ilin əvvəlində 10156,4 min nəfər olmuş, əhalinin 52,9%-i şəhərlərdə məskunlaşmışdır; sıx məskunlaşma Kür-Araz, Samur-Dəvəçi və Lənkəran ovalıqlarında, seyrək məskunlaşma isə Qobustan, Acınohur-Ceyrançöl, orta və yüksək dağlıq ərazilərdə müşahidə olunur. Əhalinin orta illik artım faizi düsturla hesablanır: əvvəlki ilin göstəricisi 100% qəbul edilir, son ilin göstəricisi ona nisbətdə faizlə tapılır, sonra 100%-dən artıq olan hissə illərin sayına bölünür.
Məsələn: əhalinin sayı 1970-ci ildə 5600 min, 1980-ci ildə 6832 min nəfər olduqda son ilin göstəricisi əvvəlkinə nisbətdə 122% təşkil edir və 100%-dən artıq olan 22% 10 ilə bölünərək orta illik artım 2,2% alınır.
Əsas terminlər
| Tarix | Hədd |
|---|---|
| 1999-cu il oktyabr | 6,0 milyard |
| 2011-ci il oktyabr | 7,0 milyard |
| 2022-ci il noyabr 15 | 8,0 milyard |
Hər milyard hədd arasında orta hesabla 11-12 il keçir.
| Növ | Əraziler |
|---|---|
| Sıx məskunlaşma | Kür-Araz, Samur-Dəvəçi və Lənkəran ovalıqları |
| Seyrək məskunlaşma | Qobustan, Acınohur-Ceyrançöl, orta və yüksək dağlıq ərazilər |
Azərbaycanda əhalinin yerləşməsi relyefdən asılı olaraq kəskin fərqlənir.
- 1Göstəriciləri qeyd et: 1970-ci ildə əhalinin sayı 5600 min, 1980-ci ildə 6832 min nəfər olub.
- 2Nisbəti tap: Son ilin göstəricisi əvvəlkinə nisbətdə faizlə hesablanır: 6832 : 5600 × 100 ≈ 122%.
- 3Artan hissəni ayır: 100%-dən artıq olan hissə: 122% − 100% = 22%.
- 4İllərin sayına böl: 22% dövrün uzunluğuna, yəni 10 ilə bölünür: 22 : 10 = 2,2%.
- 5Nəticə: Orta illik artım faizi 2,2%-dir.
- 1Göstəriciləri qeyd et: Azərbaycanın ümumi əhalisi 10156,4 min nəfər, şəhər əhalisinin payı isə 52,9%-dir.
- 2Faizi kəsrə çevir: 52,9% = 0,529.
- 3Vur: 10156,4 × 0,529 ≈ 5372,7.
- 4Nəticə: Şəhər əhalisinin sayı təqribən 5372,7 min nəfərdir.
İki ilin göstəriciləri arasındakı sadə fərqi orta illik artım faizi saymaq səhvdir — əvvəlcə son ilin göstəricisi əvvəlkinə nisbətdə faizlə tapılır, sonra 100%-dən artıq hissə illərin sayına bölünür.
İllərin sayını hesablayarkən başlanğıc ilini nəzərə almamaq səhvdir — 2010-cu ilin aprelindən 2019-cu ilin aprelinə 10 yox, 9 il keçir.
«Min nəfər» ilə «milyon nəfər»i qarışdırma — 10156,4 min nəfər təqribən 10,2 milyon nəfər deməkdir, 10156,4 milyon deyil.
Dünya əhalisinin milyard hədlərini ardıcıllıqla yadda saxla: 1999 (6,0) → 2011 (7,0) → 2022 (8,0); hər hədd arasında 11-12 il keçir.
Qaydalar
- 1Demoqrafiya elmi əhalinin sayını, təbii artımını və cins-yaş tərkibini öyrənir.
- 2Dünya əhalisi 2022-ci il noyabrın 15-də 8 milyard nəfərə çatmışdır.
- 3Dünya əhalisinin 1 milyard nəfər artması üçün orta hesabla 11-12 il tələb olunur.
- 4Əhali artımının əsas hissəsi Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinin payına düşür.
- 5Azərbaycanda əhalinin 52,9%-i şəhərlərdə məskunlaşır.
- 6Qərbi Avropa, Şimali Amerika və Avstraliyada əhalinin sayı aşağı sürətlə artır və bu artıma miqrasiyalar ciddi təsir göstərir.
- 7Orta illik artım faizini tapmaq üçün son ilin göstəricisi əvvəlki ilin göstəricisinə nisbətdə faizlə hesablanır, sonra 100%-dən artıq olan hissə illərin sayına bölünür.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir