geo8-8.4· VIII Dünya ölkələrinin təsnifatı· ~12 dəq

İnsan İnkişafı İndeksi

İİİ-nin üç komponenti, bal aralıqları üzrə dörd səviyyəsi, 2022-ci il siyahısı və Azərbaycanın yeri.

İnsan İnkişafı İndeksi (İİİ) dünya ölkələrinin inkişaf səviyyəsini və bu ölkələrdə yaşayan əhalinin həyat səviyyəsini müqayisə etmək üçün hesablanan kəmiyyətdir. Ölkələrin iqtisadi, sosial və mədəni inkişafında, habelə əhalinin demoqrafik göstəricilərində kəskin fərqlər vardır, buna görə onları həmin göstəricilərlə birbaşa müqayisə etmək çətindir. BMT-nin ekspertləri İİİ kəmiyyətini müəyyən edir və bu kəmiyyətlər əsasında hər il ölkələrin sırası verilir. 1990-cı ildən BMT-nin İnkişaf Proqramı çərçivəsində «İnsan İnkişafı haqqında Məruzə» hazırlanır və hər il çap edilir. İndeks üç göstərici üzrə hesablanır: uzun və sağlam ömür (orta ömür uzunluğu əsasında), təhsil səviyyəsi (böyüklər arasında savadlılıq, həmçinin məktəblərdə təhsil alanların say nisbəti əsasında) və layiqli yaşayış standartları (gəlir əsasında hesablanan alıcılıq qabiliyyəti). Balı 0,800-dən yuxarı olan ölkələr çox yüksək, 0,700-0,799 arasında olanlar yüksək, 0,550-0,699 arasında olanlar orta, 0,350-0,549 arasında olanlar isə aşağı inkişaf səviyyəsinə aid edilir. 2022-ci il siyahısında ilk beş yerdə İsveçrə, Norveç, İslandiya, Avstraliya və Danimarka durur, 158 ölkə arasında son beş yer isə Burundi, Burkina-Faso, Çad, Niger və MAR-a məxsusdur.

📌Nümunə

Məsələn: Azərbaycan 0,745 balla 91-ci yeri tutur və yüksək inkişaf səviyyəsinə aid edilir.

Əsas terminlər

İnsan İnkişafı İndeksi (İİİ) — Dünya ölkələrinin inkişaf səviyyəsini və əhalinin həyat səviyyəsini müqayisə etmək üçün BMT ekspertlərinin hesabladığı kəmiyyət.
Uzun və sağlam ömür göstəricisi — İİİ-nin orta ömür uzunluğu əsasında hesablanan komponenti.
Təhsil səviyyəsi göstəricisi — Böyüklər arasında savadlılıq və məktəblərdə təhsil alanların say nisbəti əsasında hesablanan komponent.
Layiqli yaşayış standartları göstəricisi — Gəlir əsasında hesablanan alıcılıq qabiliyyətinə əsaslanan komponent.
İnsan İnkişafı haqqında Məruzə — 1990-cı ildən BMT-nin İnkişaf Proqramı çərçivəsində hər il hazırlanıb çap edilən sənəd.
Alıcılıq qabiliyyəti — Əhalinin gəlirinə əsasən hesablanan, layiqli yaşayış standartlarını ölçən göstərici.
İnkişaf səviyyələri və bal aralıqları
SəviyyəBal aralığı
Çox yüksək0,800-dən yuxarı
Yüksək0,700-0,799
Orta0,550-0,699
Aşağı0,350-0,549

İİİ balı bu dörd aralıqdan birinə düşərək ölkənin inkişaf səviyyəsini müəyyən edir.

2022-ci il siyahısında yerlər
YerÖlkə(lər)
1-5İsveçrə, Norveç, İslandiya, Avstraliya, Danimarka
91Azərbaycan (0,745 bal, yüksək səviyyə)
154-158Burundi, Burkina-Faso, Çad, Niger, MAR

Siyahı 158 ölkəni əhatə edir; Azərbaycan ilk beşliklə son beşlik arasında, yüksək səviyyədə yerləşir.

✎Azərbaycanın balını səviyyəyə aid etmək
  1. 1Balı qeyd et: Azərbaycan 2022-ci il siyahısında 0,745 bal toplayıb.
  2. 2Aralıqları yoxla: 0,745 balı 0,700-0,799 aralığına düşür, 0,800 həddini keçmir.
  3. 3Nəticə: Azərbaycan yüksək inkişaf səviyyəsinə aid edilir, çox yüksək səviyyəyə yox.
✎İki yaxın balı fərqli səviyyələrə aid etmək
  1. 1Balları qeyd et: A ölkəsinin balı 0,806, B ölkəsinin balı isə 0,794-dür.
  2. 2Sərhədi xatırla: Çox yüksək səviyyə üçün bal 0,800-dən yuxarı, yüksək səviyyə üçün 0,700-0,799 aralığında olmalıdır.
  3. 3A ölkəsini yoxla: 0,806 balı 0,800 həddini keçir, deməli çox yüksək səviyyəyə aiddir.
  4. 4B ölkəsini yoxla: 0,794 balı 0,700-0,799 aralığında qalır, deməli yüksək səviyyəyə aiddir.
  5. 5Nəticə: Balları çox yaxın olsa da, A çox yüksək, B isə yüksək səviyyəyə aid edilir.
🚫Tez-tez səhv

0,745 kimi 0,800-ə yaxın balı «çox yüksək» səviyyəyə aid etmək səhvdir — çox yüksək səviyyə üçün bal mütləq 0,800-dən yuxarı olmalıdır, 0,745 isə yüksək səviyyəyə (0,700-0,799) aiddir.

🚫Tez-tez səhv

İİİ-nin üç göstəricisini qarışdırmaq səhvdir — uzun və sağlam ömür orta ömür uzunluğuna, təhsil səviyyəsi savadlılıq və məktəb əhatəsinə, layiqli yaşayış standartları isə alıcılıq qabiliyyətinə əsaslanır.

⚠️Diqqət

Ölkələr öz sıralarını özləri elan etmir — əvvəlcə BMT-nin ekspertləri İİİ kəmiyyətini müəyyən edir, sonra bu kəmiyyətlər əsasında sıra verilir.

💡Qeyd

Dörd səviyyəni artan sırayla yadda saxla: aşağı (0,350-0,549) → orta (0,550-0,699) → yüksək (0,700-0,799) → çox yüksək (0,800-dən yuxarı).

Qaydalar

  1. 1İnsan İnkişafı İndeksi kəmiyyətini BMT-nin ekspertləri müəyyən edir və bu kəmiyyətlər əsasında hər il ölkələrin sırası verilir.
  2. 2İndeks üç göstərici əsasında hesablanır: uzun və sağlam ömür, təhsil səviyyəsi və layiqli yaşayış standartları.
  3. 3Uzun və sağlam ömür orta ömür uzunluğu, təhsil səviyyəsi böyüklər arasında savadlılıq və məktəblərdə təhsil alanların say nisbəti, layiqli yaşayış standartları isə gəlir əsasında hesablanan alıcılıq qabiliyyəti üzrə müəyyən edilir.
  4. 4Balı 0,800-dən yuxarı olan ölkələr çox yüksək, 0,700-0,799 arasında olanlar yüksək, 0,550-0,699 arasında olanlar orta, 0,350-0,549 arasında olanlar isə aşağı inkişaf səviyyəsinə aid edilir.
  5. 51990-cı ildən BMT-nin İnkişaf Proqramı çərçivəsində «İnsan İnkişafı haqqında Məruzə» hazırlanır və hər il çap edilir.
  6. 62022-ci il siyahısında ilk beş yerdə İsveçrə, Norveç, İslandiya, Avstraliya və Danimarka durur; 158 ölkə arasında son beş yer Burundi, Burkina-Faso, Çad, Niger və MAR-a məxsusdur.
  7. 7Azərbaycan 2022-ci il siyahısında 0,745 balla 91-ci yeri tutur.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq