Ölkələrin inkişaf səviyyəsinə görə təsnifatı
Ölkələrin təsnifat meyarları, ÜDM və ÜMM anlayışları, postsənaye mərhələsi və aqrar ölkələr.
Dünyanın hər bir ölkəsi özünəməxsus inkişaf göstəricilərinə görə fərqlənir. Bu meyarlara əhalinin sayı, təbii artımı, təhsil və həyat səviyyəsi, məşğulluq dərəcəsi və şəhər əhalisinin xüsusi çəkisi aiddir; ölkələr istehsal edilən məhsulların dəyərinə, onun hər nəfərə düşən miqdarına və regionların inkişafına görə də fərqlənir. Meyarları bir-birinə yaxın olan ölkələr qruplaşdırılır və əsas qruplaşma inkişaf səviyyəsinə görə aparılır. Ölkənin inkişaf səviyyəsi yüksəldikcə istehsal etdiyi məhsulların və göstərdiyi xidmətlərin dəyəri artır; bu dəyər iki göstərici ilə müəyyən edilir. Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) ölkə daxilində həm ona məxsus olan, həm də xarici şirkətlər tərəfindən yaradılan son məhsulların ümumi dəyəridir; hər nəfərə düşən kəmiyyəti ÜDM-in məbləğinin əhalinin ümumi sayına bölünməsi ilə tapılır. Ümumi Milli Məhsul (ÜMM) isə ölkənin daxilində və xaricdə ona məxsus müəssisələrin yaratdığı məhsul və xidmətlərin dəyəridir. Yüksək iqtisadi potensiallı ölkələrdə sosial xidmət sahələrinin rolu artır və məşğul əhalinin xeyli hissəsi qeyri-istehsal sahələrində çalışır; inkişafın bu mərhələsi postsənaye dövrü adlanır. İqtisadi inkişafına görə geri qalmış ölkələrdə isə kənd təsərrüfatının rolu böyükdür, xidmət sahələri geri qalmışdır.
Məsələn: məşğul əhalisinin yarısından çoxu kənd təsərrüfatında çalışan ölkə aqrar ölkə adlanır.
Əsas terminlər
| Göstərici | Əhatə etdiyi dəyər |
|---|---|
| ÜDM | Ölkə ərazisində yerli və xarici şirkətlərin yaratdığı son məhsul və xidmətlər |
| ÜMM | Ölkəyə məxsus müəssisələrin ölkə daxilində və xaricdə yaratdığı məhsul və xidmətlər |
ÜDM əraziyə görə, ÜMM isə mülkiyyətə (kimə məxsus olmasına) görə hesablanır.
| Sıra | Amil |
|---|---|
| 1 | ÜDM-in həcmi |
| 2 | Hər nəfərə düşən ÜDM |
| 3 | Təsərrüfatın sahə quruluşu |
| 4 | Əsas məhsul növlərinin hər nəfərə görə istehsalı |
| 5 | Əhalinin həyat səviyyəsi və keyfiyyəti |
| 6 | İqtisadi səmərəliliyin göstəricisi |
Bu sıra ÜDM-in ümumi həcmindən başlayıb iqtisadi səmərəliliklə tamamlanır.
- 1Göstəriciləri yaz: Ölkənin ÜDM-i 40 milyard manat, əhalisi isə 8 milyon nəfərdir.
- 2Düsturu tətbiq et: Hər nəfərə düşən ÜDM tapmaq üçün ÜDM əhalinin ümumi sayına bölünür.
- 3Hesabla: 40 000 000 000 ÷ 8 000 000 = 5000.
- 4Nəticə: Hər nəfərə düşən ÜDM 5000 manatdır.
- 1Göstəriciləri yaz: Ölkənin ÜDM-i 60 milyard manat, ölkədə fəaliyyət göstərən xarici şirkətlərin gəliri 5 milyard manat, ölkənin xaricdəki gəliri isə 3 milyard manatdır.
- 2Xarici şirkətlərin gəlirini çıx: 60 − 5 = 55 milyard manat.
- 3Ölkənin xaricdəki gəlirini əlavə et: 55 + 3 = 58 milyard manat.
- 4Nəticə: Ölkənin ÜMM-i 58 milyard manatdır.
Hər nəfərə düşən ÜDM-i hesablayarkən ÜDM-i əhalinin sayına vurmaq səhvdir — əməliyyat bölmədir, vurma deyil.
ÜMM hesablanarkən xarici şirkətlərin gəlirini ÜDM-in üzərinə əlavə etmək və ölkənin xaricdəki gəlirini çıxmaq səhvdir — əksinə, xarici şirkətlərin gəliri çıxılır, ölkənin xaricdəki gəliri əlavə edilir.
Ümumi ÜDM-in böyük olması hər nəfərə düşən ÜDM-in də böyük olacağı demək deyil — əhalisi çox olan ölkənin hər nəfərə düşən göstəricisi kiçilə bilər.
Postsənaye dövründə məşğul əhalinin əsas hissəsi qeyri-istehsal (xidmət) sahələrində, aqrar ölkədə isə kənd təsərrüfatında çalışır.
Bir ölkəyə məxsus müəssisə başqa ölkənin ərazisində fəaliyyət göstərirsə, yaratdığı dəyər fəaliyyət göstərdiyi ölkənin ÜDM-inə, öz ölkəsinin isə ÜMM-inə daxil edilir.
Qaydalar
- 1Ölkələr inkişaf səviyyəsinə görə əhalinin sayı, təbii artımı, təhsil və həyat səviyyəsi, məşğulluq dərəcəsi, şəhər əhalisinin xüsusi çəkisi kimi meyarlara görə fərqləndirilir.
- 2Meyarları bir-birinə yaxın olan ölkələr qruplaşdırılır; əsas qruplaşma ölkələrin inkişaf səviyyəsinə görə müəyyən edilir.
- 3Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) müəyyən vaxtda, adətən il ərzində ölkə daxilində həm ona məxsus olan, həm də xarici şirkətlər tərəfindən yaradılan son məhsulların (əmtəə və xidmətlərin) ümumi dəyəridir.
- 4Hər nəfərə düşən ÜDM, ÜDM-in məbləğinin əhalinin ümumi sayına bölünməsi ilə tapılır və ölkələrin iqtisadi inkişaf səviyyəsini müqayisə etməyə imkan verir.
- 5Ümumi Milli Məhsul (ÜMM) il ərzində ölkənin daxilində və xaricdə ona məxsus müəssisələrin yaratdığı məhsul və xidmətlərin dəyəridir; hesablanarkən ÜDM-dən xarici şirkətlərin gəliri çıxılır, ölkənin xaricdəki gəliri isə əlavə edilir.
- 6İqtisadi inkişafı yüksək olan ölkələrdə məşğul əhalinin xeyli hissəsi qeyri-istehsal sahələrində çalışır; inkişafın bu mərhələsi postsənaye dövrü adlanır.
- 7Məşğul əhalisinin yarısından çoxu kənd təsərrüfatında çalışan ölkələr aqrar ölkələr adlanır.
- 8Təsnifat zamanı nəzərə alınan amillər sırası belədir: ÜDM-in həcmi, onun hər nəfərə düşən kəmiyyəti, təsərrüfatın sahə quruluşu, əsas məhsul növlərinin hər nəfərə görə olan istehsalı, əhalinin həyat səviyyəsi və keyfiyyəti, iqtisadi səmərəliliyin göstəricisi.
- 9Ölkələrin inkişaf səviyyəsinə görə ayrılması zamanı təbii ehtiyatlarla təminat səviyyəsi, kənd əhalisinin sayı və sıxlığı, hər nəfərə görə ÜDM-in miqdarı, torpaq və meşə ehtiyatları ilə təminat, əhalinin həyat səviyyəsi və keyfiyyəti, təsərrüfat strukturunda sənayenin aparıcı yeri nəzərə alınır.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir