Azərbaycanın bitki və heyvanlar aləmi
Azərbaycanın relyefə görə dəyişən bitki örtüyü, endemik növlər, tuqay meşələri və heyvanlar aləmi.
Azərbaycanın relyefi mürəkkəb quruluşa malikdir və bu, düzənlikdən yüksək dağlığa doğru istilik və yağıntıların miqdarının dəyişməsinə səbəb olur. Nəticədə ərazidə fərqli bitki örtüyü, bitki örtüyünə uyğun isə fərqli heyvanlar aləmi formalaşır. Düzənlik ərazilərdə isti, quru iqlimdə yarımsəhra və quru çöl bitkiləri bitir, Lənkəran ovalığında isə rütubətli həmişəyaşıl subtropik meşələr yaranır. Böyük və Kiçik Qafqazın yamaclarında 500-600 metrdən 2000 metrə qədər meşələr yayılıb; palıd meşələri isə Xəzər dənizinin səviyyəsindən başlayaraq 1200 metrə qədər inkişaf edib və ölkədə gürcü, şabalıdyarpaq, şərq, araz və uzunsaplaq olmaqla beş palıd növü vardır. Lənkəran ovalığı ilə Talış dağlarının ətəklərinin şabalıdyarpaq palıdı və dəmirağacı, Ceyrançölün Eldar şamı, Böyük Qafqazın cənub və cənub-şərq yamacının qaraçöhrəsi endemik bitkilərdir. Kür çayının sahilləri boyu qrunt suları yaxın olan yerlərdə tuqay meşələri, yüksək dağlıq zonalarda isə subalp və alp çəmənlikləri yayılıb. Ölkəmizdə 12 mindən çox heyvan növü var və onlar relyef qurşaqlarına görə fərqli yerlərdə məskunlaşıb.
Məsələn: Xəzərboyu qumluqlarda qırmızı quyruq qum siçanı, cəld kərtənkələ və gürzəyə rast gəlinir, yüksək dağ çəmənlərində isə dağ keçisi, bəbir və quzuqapan kərkəz yaşayır.
Əsas terminlər
| Endemik bitki | Yayıldığı ərazi |
|---|---|
| Şabalıdyarpaq palıd, dəmirağac | Lənkəran ovalığı və Talış dağlarının ətəkləri |
| Eldar şamı | Ceyrançöl |
| Qaraçöhrə | Böyük Qafqazın cənub və cənub-şərq yamacı |
Hər endemik bitki yalnız öz ərazisində təbii halda bitir.
| Mühit | Heyvanlar |
|---|---|
| Xəzərboyu qumluqlar | Qırmızı quyruq qum siçanı, cəld kərtənkələ, gürzə |
| Qamışlıq bataqlıqlar | Çöldonuzu, qamışlıq pişiyi, çaqqal |
| Dağ meşələri | Qafqaz maralı, ayı |
| Yüksək dağ çəmənləri | Dağ keçisi, bəbir, quzuqapan kərkəz |
Heyvanların yayılması relyef şəraitindən, bitki örtüyündən və su obyektlərinin yerləşməsindən asılıdır.
- 1Ağac növlərini oxu: Bir meşə sahəsində Eldar şamı, qarmaqvari şam və ardıc ağacları üstünlük təşkil edir.
- 2Ağac tipini müəyyən et: Bu üç ağac növünün hamısı iynəyarpaqlıdır.
- 3Nəticə: Bu sahə ölkə meşələrinin az bir hissəsini təşkil edən iynəyarpaqlı meşələrə aiddir.
- 1Sayları qeyd et: Quşlar 360, məməlilər 97, sürünənlər 58, suda-quruda yaşayanlar 11 növdür.
- 2Ən çoxdan başla: 360 növlə quşlar siyahının başında yer alır.
- 3Qalanları sırala: Quşlardan sonra 97 növlə məməlilər, 58 növlə sürünənlər gəlir.
- 4Nəticə: Azalan ardıcıllıq: quşlar, məməlilər, sürünənlər, suda-quruda yaşayanlar.
Ölkədəki palıd növlərinin sayını (beş) meşələrin əsas enliyarpaqlı ağac cinslərinin sayı (üç) və ya quraqlığa davamlı palıd növlərinin sayı (iki) ilə qarışdırmaq səhvdir.
Kür sahilinin tuqay meşələrini (ağyarpaq qovaq, söyüd, qaraağac) Qanıx-Əyriçay vadisinin sarmaşıqlı meşələri (qızılağac, yalanqoz, söyüd, qovaq, cökə) ilə qarışdırmaq səhvdir.
Palıd meşələrinin yuxarı həddi (1200 m) ilə Böyük və Kiçik Qafqaz yamaclarındakı ümumi meşə zolağının yuxarı həddini (2000 m) qarışdırma.
Milli parklar, qoruqlar və yasaqlıqlar nəsli kəsilmək təhlükəsi olan heyvan növlərinin qorunub saxlanılması üçün yaradılır, düzənlik meşələrinin sahəsini artırmaq üçün deyil.
Endemik bitki təbii halda yalnız məhdud bir ərazidə bitən bitkidir; suvarma ilə becərilmə və ya yalnız yüksək dağlıqda bitmə ilə əlaqəli deyil.
Qaydalar
- 1Relyeflə əlaqədar istilik və rütubət şəraitinin dəyişməsi bitki örtüyünü, bitki örtüyü isə heyvanlar aləmini formalaşdırır.
- 2Düzənlik ərazilərdə yarımsəhra və quru çöl bitkiləri, Lənkəran ovalığında isə rütubətli həmişəyaşıl subtropik meşələr yayılıb.
- 3Böyük və Kiçik Qafqazın yamaclarında meşələr 500-600 metrdən 2000 metrə qədər, palıd meşələri isə Xəzər dənizinin səviyyəsindən 1200 metrə qədər yayılıb.
- 4Endemik bitki təbii halda yalnız müəyyən bir ərazidə bitən bitkidir; şabalıdyarpaq palıd, dəmirağac, Eldar şamı və qaraçöhrə Azərbaycan üçün endemikdir.
- 5Tuqay meşələri qrunt sularının yer səthinə yaxın olduğu, xüsusilə Kür çayının sahilləri boyu uzanan ərazilərdə əmələ gəlir və ağyarpaq qovaq, söyüd, qaraağacdan ibarətdir.
- 6Heyvanların yayılması relyef şəraitindən, bitki örtüyündən və su obyektlərinin yerləşməsindən asılıdır; hər relyef qurşağının özünəməxsus heyvanları var.
- 7Ölkəmizdə 12 mindən çox heyvan növü var; nəsli kəsilmək təhlükəsi olanların qorunub saxlanılması üçün milli parklar, qoruqlar və yasaqlıqlar yaradılmışdır.
Məşq
9 asan · 9 orta · 9 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir