Təbii zonalar
Coğrafi qurşaq və təbii zona anlayışı; qütblərdən ekvatora doğru təbii zonalar və onların tipik bitki-heyvan növləri.
Yer səthində günəş istiliyinin və yağıntıların qeyri-bərabər paylanması coğrafi qurşaqları və onların daxilində təbii zonaları yaradır. Coğrafi qurşaq Yer səthinin enlik zonallığı üzrə ən böyük fiziki-coğrafi bölgüsüdür və onun sərhədləri iqlim qurşaqları ilə təxminən üst-üstə düşür. Bir coğrafi qurşaq daxilində temperatur fərqi böyük olmasa da, rütubətlənmə şəraiti yerdən-yerə dəyişdiyi üçün fərqli təbii zonalar formalaşır. Təbii zona oxşar temperatur-rütubət şəraitinə, torpaq örtüyünə, bitki və heyvanlar aləminə malik ərazidir və adını orada hakim olan bitki örtüyündən alır. Ekvatordan qütblərə doğru istilik və rütubətlənmə şəraiti dəyişdikcə zonalar üfüqi istiqamətdə bir-birini əvəz edir: istilik və rütubətin bol olduğu ərazilərdə sıx meşələr və zəngin heyvanat aləmi, soyuq və ya quru ərazilərdə isə seyrək bitki örtüyü və kasıb fauna müşahidə olunur. Zonalar arasında keçid zolaqları da mövcuddur, burada iqlim il ərzində xeyli dəyişir və bitki-heyvanlar aləmi əsas zonalardan fərqlənir. Hər zonanın bitki və heyvan tərkibi həmin yerin istilik-rütubət şəraitini əks etdirir.
Məsələn: ekvatorial enliklərdə bol istilik və rütubət sıx, çoxmərtəbəli meşələrin və zəngin heyvanat aləminin, tundrada isə qısa və sərin yay otlardan və alçaq kollardan ibarət bitki örtüyünün yaranmasına imkan verir.
Əsas terminlər
| Zona | Bitki örtüyü | Heyvan aləmi |
|---|---|---|
| Tundra | Otlar və alçaq kollar | Şimal maralı, şimal tülküsü, canavar |
| Tayqa | Şam, küknar, ağ şam (iynəyarpaqlı) | Qonur ayı, vaşaq, sığın |
| Enliyarpaqlı meşələr | Palıd, cökə, fıstıq | Zebular (Belarus və Polşada qorunur) |
Şimaldan cənuba doğru bitki örtüyü otlu tundradan iynəyarpaqlı, sonra enliyarpaqlı meşəyə keçir.
| Zona / materik | Xarakterik bitki |
|---|---|
| Ekvatorial meşə (Cənubi Amerika) | Çörək ağacı, banan, qırmızı ağac, heveya |
| Savanna (Afrika) | Baobab, akasiya, butulka ağacı |
| Savanna (Avstraliya) | Evkalipt |
Savanna materikdən materikə fərqli bitki və heyvan növləri ilə seçilir.
- 1Bitki siyahısını oxu: Bir ərazidə çörək ağacı, banan, qırmızı ağac və heveya bitir.
- 2Tələbatı müəyyən et: Bu bitkilər bol istilik və rütubət tələb edir.
- 3Zonanı tap: Belə şərait ilboyu yalnız ekvatorial enliklərdə mövcuddur.
- 4Nəticə: Sadalanan bitkilər ekvatorial meşə zonasına aiddir.
- 1Başlanğıc nöqtəni müəyyən et: Qütblərə ən yaxın zona qütb səhralarıdır.
- 2Növbəti zonanı əlavə et: Qütb səhralarından sonra tundra/meşə-tundra, ondan sonra isə tayqa gəlir.
- 3Cənuba doğru davam et: Tayqadan sonra enliyarpaq meşələr, sonra səhra-yarımsəhra, sonra isə savanna yerləşir.
- 4Nəticə: Ardıcıllıq belədir: qütb səhraları → tundra/meşə-tundra → tayqa → enliyarpaq meşələr → səhra-yarımsəhra → savanna → ekvatorial meşə.
Coğrafi qurşaq tərifini təbii zona tərifi ilə qarışdırmaq səhvdir — qurşaq enlik zonallığı üzrə ən böyük bölgüdür, təbii zona isə onun daxilində rütubətlənmə fərqinə görə ayrılır.
Qütblərdən ekvatora doğru zona ardıcıllığını tərs sırada yazmaq tipik səhvdir — ekvatordan qütblərə doğru sıra əks istiqamətdədir.
Savanna Afrika, Cənubi Amerika və Avstraliyanın hər üçündə yayılıb, lakin heyvan-bitki tərkibi materikdən materikə fərqlənir: fil, kərgədan, zürafə yalnız Afrikaya, evkalipt isə Avstraliyaya aiddir.
«Vahə» sözü iki fərqli yerdə iki fərqli məna daşıyır: səhrada yeraltı suyun çıxdığı palma yeri, Antarktidada isə yayda buzdan azad sahil.
Tayqa ilə meşə-çöl və çölü ayıran amil qitə deyil, enlikdir: tayqa mülayim enliklərin şimalında, meşə-çöl və çöl isə ondan cənubda yayılıb.
Qaydalar
- 1Coğrafi qurşaq Yer səthinin enlik zonallığı üzrə ən böyük fiziki-coğrafi bölgüsüdür və sərhədləri iqlim qurşaqları ilə təxminən üst-üstə düşür.
- 2Bir coğrafi qurşaq daxilində temperatur fərqi az olsa da, rütubətlənmə şəraitinin fərqli olması təbii zonaların yaranmasına səbəb olur.
- 3Təbii zonalar orada hakim olan bitki örtüyünə görə adlandırılır və oxşar torpaq, bitki və heyvanlar aləminə malikdir.
- 4Zonalar ekvatordan qütblərə doğru üfüqi istiqamətdə bir-birini əvəz edir, aralarında iqlimi il ərzində xeyli dəyişən keçid zonaları yerləşir.
- 5İstilik və rütubətin bol olduğu ərazilərdə sıx bitki örtüyü və zəngin heyvanat aləmi, bu amillərin çatışmadığı ərazilərdə isə seyrək bitki örtüyü və kasıb fauna formalaşır.
- 6Hər təbii zonanın özünəməxsus tipik bitki və heyvan növləri vardır; heyvanların qidalanması və həyat tərzi həmin ərazidə yaranan iqlim şəraitindən asılıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir