Biosfer Yerin təbəqələri sistemində
Biosferin atmosfer, hidrosfer və litosferlə qarşılıqlı əlaqəsi: fotosintez, üzvi aşınma, torpaq yaranması.
Biosfer Yerin canlılar təbəqəsidir və bitkilər, heyvanlar, mikroorqanizmlərdən ibarətdir. Bu təbəqə Yerin digər təbəqələri ilə daim qarşılıqlı əlaqədə və təsirdə olur, onlara təsir göstərir və onları dəyişir. Bitkilər litosferin yuxarı məhsuldar qatı olan torpaq üzərində inkişaf edir, oradan qidalı maddələri qəbul edib böyüyür; məhv olduqdan sonra toplanan qalıqları üzvi mənşəli maddələrə çevrilərək torpaq örtüyünün yaranmasında iştirak edir. Bitkilərdən ayrılan turşular dağ süxurlarına təsir edir, kökləri isə çatlara daxil olaraq onları dağıdır; bu proses üzvi aşınma adlanır və bitki örtüyü zəngin olan yerlərdə sürətlə gedir. Atmosferlə əlaqə fotosintez və tənəffüs vasitəsilə görünür: bitkilər torpaqdan su alır, havadan karbon qazı udur, günəş işığının təsiri ilə oksigen ayrılır; canlılar isə nəfəs alaraq karbon qazı buraxır və atmosferin qaz tərkibi nizamlanır. Su ilə əlaqə orqanizmlərin çox hissəsinin sudan ibarət olmasında, şirin su ilə təminatın canlıların yayılması üçün mühüm amil olmasında, okean heyvanlarının suda olan kalsiumu udaraq skelet formalaşdırmasında özünü göstərir; məhv olduqda onların qalıqları suyun dibində süxurlar formasında toplanır.
Məsələn: Bitki örtüyü zəngin olan yamacda köklər süxur çatlarına daxil olub onları dağıdır və üzvi aşınma sürətlə gedir.
Əsas terminlər
| Təbəqə | Əlaqənin xarakteri |
|---|---|
| Litosfer | Torpaq üzərində bitki inkişafı, üzvi aşınma ilə süxurların dağılması |
| Atmosfer | Fotosintezlə oksigen ayrılması, tənəffüslə karbon qazının qaytarılması |
| Hidrosfer | Orqanizmlərin əsasən sudan ibarət olması, kalsium udub skelet formalaşdırma |
Biosfer hər üç təbəqə ilə daim qarşılıqlı əlaqədə olur və onları dəyişir.
| Proses | Alınan/verilən maddə |
|---|---|
| Fotosintez | Torpaqdan su, havadan karbon qazı alır, oksigen ayırır |
| Tənəffüs | Nəfəs alaraq karbon qazı buraxır |
İki proses birgə atmosferin qaz tərkibini nizamlayır.
- 1Qidalanma: Bitki torpaqdan qidalı maddələri qəbul edib böyüyür.
- 2Məhv olma: Bitki məhv olduqdan sonra qalıqları toplanır.
- 3Çevrilmə: Toplanan qalıqlar üzvi mənşəli maddələrə çevrilir.
- 4Nəticə: Bu proses torpaq örtüyünün yaranmasında iştirak edir.
- 1Udma: Okean heyvanı suda olan kalsiumu udur.
- 2Formalaşma: Udulan kalsium heyvanın skeletini formalaşdırır.
- 3Məhv olma: Heyvan öldükdən sonra skelet qalığı suyun dibinə çökür.
- 4Nəticə: Toplanan qalıqlar suyun dibində süxur formasında yığılır.
Bitki qalıqlarının birbaşa süxura çevrildiyini düşünmək səhvdir — onlar üzvi mənşəli maddəyə çevrilir, süxur isə okean heyvanlarının qalıqlarından yaranır.
Fotosintez və tənəffüsdə ayrılan qazları qarışdırmaq səhvdir — fotosintezdə oksigen ayrılır, tənəffüs zamanı isə karbon qazı buraxılır.
Bitki qalıqlarının torpaqda, okean heyvanlarının qalıqlarının isə suyun dibində süxur formasında toplandığını qarışdırma — nəticələr yerdəyişdirilə bilməz.
Su torpaqdan, karbon qazı isə havadan alınır — fotosintezin iki mənbəyini qarışdırma.
Üzvi aşınmanın sürəti bitki örtüyünün zənginliyindən asılıdır: bitki örtüyü zəngin olan yerlərdə proses daha sürətli gedir.
Qaydalar
- 1Biosfer Yerin canlılar təbəqəsidir; ona bitkilər, heyvanlar və mikroorqanizmlər daxildir.
- 2Bitkilər torpaq üzərində inkişaf edir; torpaq litosferin yuxarı məhsuldar qatıdır.
- 3Bitkilərdən ayrılan turşular və çatlara daxil olan köklər dağ süxurlarını dağıdır — buna üzvi aşınma deyilir; bitki örtüyü zəngin olan yerlərdə bu proses sürətlə gedir.
- 4Bitkilər torpaqdan su alır, havadan karbon qazı udur; günəş işığının təsiri ilə gedən fotosintezdə oksigen ayrılır.
- 5Canlılar nəfəs alaraq karbon qazı buraxır və beləliklə atmosferin qaz tərkibi nizamlanır.
- 6Bitki və heyvan orqanizmlərinin çox hissəsini su təşkil edir; şirin su ilə təminat canlıların yayılması üçün mühüm amildir.
- 7Okeanlarda yaşayan heyvanlar suda olan kalsiumu udur, kalsium skeleti formalaşdırır; məhv olduqda qalıqları suyun dibində süxurlar formasında toplanır.
Məşq
4 asan · 4 orta · 4 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir