Okeanlarda suyun hərəkəti
Külək dalğaları, qabarma-çəkilmə, sunami və okean cərəyanlarının (isti, soyuq) yaranması və istiqaməti.
Dünya okeanında sular daim hərəkətdədir. Bu hərəkətə daimi və mövsümi küləklər, sualtı vulkanlar, zəlzələlər, həmçinin Günəşin və Ayın cazibə qüvvəsi səbəb olur. Küləyin təsiri ilə suyun sakit halı pozulur və səth sularının şaquli rəqsi, yəni külək dalğası yaranır; dalğaların gücü küləyin sürətindən (1 m/san-dən çox olduqda) asılıdır. Dalğanın ən aşağı hissəsi daban, ən hündür hissəsi yal, iki yal arasındakı məsafə uzunluq, yal ilə daban arasındakı məsafə isə hündürlük adlanır. Ayın və Günəşin cazibə qüvvəsi sahillərdə suyun dövri qalxıb-enməsinə, yəni qabarma və çəkilməyə səbəb olur; Ay Yerə daha yaxın olduğuna görə onun qabarma yaratma qüvvəsi Günəşdən çoxdur. Sualtı vulkan püskürmələri və zəlzələlər episentrdən 400-800 km/saat sürətlə yayılan sunami dalğaları yaradır; sahilə yaxınlaşarkən onların sürəti azalır, hündürlüyü isə artır. Daimi küləklərin təsiri ilə böyük su kütlələrinin üfüqi yerdəyişməsi okean cərəyanı adlanır; isti cərəyanlar sahillərə rütubət, soyuq cərəyanlar isə quraqlıq gətirir.
Məsələn: Kanadanın Atlantik okeanı sahilindəki Fandi körfəzində qabarma dalğasının hündürlüyü 18 metrə çatır, daxili dənizlərdə isə cəmi bir neçə santimetr olur və hiss edilmir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | İsti cərəyan | Soyuq cərəyan |
|---|---|---|
| Hərəkət istiqaməti | Alçaq enliklərdən yüksəyə | Yüksək enliklərdən alçağa |
| Sahilə təsiri | Rütubət gətirir | Quraqlıq yaradır |
| Duzluluğu | Daha duzludur | Daha az duzludur |
İsti və soyuq cərəyanlar hərəkət istiqaməti, sahilə təsiri və duzluluğuna görə fərqlənir.
| Növ | Yaranma səbəbi | Sürət/hündürlük |
|---|---|---|
| Külək dalğası | Küləyin təsiri (1 m/san-dən çox sürət) | Gücü küləyin sürətindən asılıdır |
| Qabarma-çəkilmə | Ayın və Günəşin cazibə qüvvəsi | Fandi körfəzində 18 m, daxili dənizlərdə bir neçə sm |
| Sunami | Sualtı vulkan püskürməsi və ya zəlzələ | Açıq okeanda 400-800 km/saat, sahildə sürət azalır, hündürlük artır |
Hər üç hərəkət növü fərqli səbəbdən yaranır və fərqli sürət-hündürlük göstərir.
- 1Məlumatları yaz: Episentrlə sahil arasındakı məsafə 400 km, dalğanın sürəti isə 800 km/saatdır.
- 2Vaxtı tap: Vaxt = Məsafə ÷ Sürət = 400 ÷ 800 = 0,5.
- 3Nəticə: Sunami dalğası sahilə 0,5 saata (30 dəqiqəyə) çatar.
- 1Birinci halı hesabla: Episentr sahildən 1600 km aralıdır; 400 km/saat sürətlə vaxt = 1600 ÷ 400 = 4 saat.
- 2İkinci halı hesabla: Eyni məsafə üçün 800 km/saat sürətlə vaxt = 1600 ÷ 800 = 2 saat.
- 3Fərqi tap: 4 saat − 2 saat = 2 saat.
- 4Nəticə: 400 km/saat sürətlə yayılan dalğa sahilə 800 km/saat-a nisbətən 2 saat gec çatar.
Daban ilə yalın adını qarışdırmaq səhvdir — daban dalğanın ən aşağı, yal isə ən hündür hissəsidir.
İsti və soyuq cərəyanların hərəkət istiqamətini qarışdırmaq səhvdir — isti cərəyan alçaq enliklərdən yüksəyə, soyuq cərəyan isə yüksək enliklərdən alçağa hərəkət edir.
Koriolis qüvvəsinin təsirini yarımkürədən asılı olmayaraq eyni hesab etmək səhvdir — Şimal yarımkürəsində cərəyanlar sağa, Cənub yarımkürəsində isə sola meyl edir.
Sunami açıq okeanda sürətli (400-800 km/saat) və alçaqdır; sahilə yaxınlaşdıqca sürəti 30-100 km/saata qədər azalır, hündürlüyü isə artır — bunu tərsinə yadda saxlama.
Qabarmanın hündürlüyü sahilin formasından asılıdır: dar körfəzlərdə (Fandi — 18 m) artır, daxili dənizlərdə bir neçə santimetrə enir və hiss edilmir.
Qaydalar
- 1Okeanlarda suların hərəkətinə daimi və mövsümi küləklər, sualtı vulkanlar, zəlzələlər, Günəşin və Ayın cazibə qüvvəsi səbəb olur.
- 2Külək dalğası küləyin təsiri ilə səth sularının şaquli rəqsidir; dalğaların gücü küləyin sürətindən (1 m/san-dən çox olduqda) asılıdır.
- 3Dalğanın ən aşağı hissəsi daban, ən hündür hissəsi yaldır; iki yal arasındakı məsafə uzunluq, yal ilə daban arasındakı məsafə isə hündürlükdür.
- 4Qabarma və çəkilməni Ayın və Günəşin cazibə qüvvəsi yaradır; Ay Yerə daha yaxın olduğuna görə onun qabarma yaratma qüvvəsi Günəşdən çoxdur.
- 5Dar körfəzlərdə və çayların mənsəbində qabarmanın hündürlüyü artır, daxili dənizlərdə isə bir neçə santimetr olur və hiss edilmir.
- 6Sunami sualtı vulkan püskürməsindən və ya zəlzələdən yaranır, episentrdən 400-800 km/saat sürətlə yayılır; sahilə yaxınlaşarkən sürəti azalır, hündürlüyü artır.
- 7Okean cərəyanı daimi küləklərin təsiri ilə böyük su kütlələrinin üfüqi yerdəyişməsidir; Koriolis qüvvəsi onları Şimal yarımkürəsində sağa, Cənub yarımkürəsində sola meyl etdirir.
- 8İsti cərəyanlar alçaq enliklərdən yüksək enliklərə hərəkət edir və sahillərə rütubət gətirir; soyuq cərəyanlar yüksək enliklərdən alçaq enliklərə gedir və quru iqlim yaradır.
Məşq
9 asan · 9 orta · 9 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir