Okeanların öyrənilməsi
Okeanı öyrənmə alətləri: lot, exolot, batisfer, batiskaf, akvalanq; «Çellencer» ekspedisiyası, Marian çökəkliyi.
Okeanların dərinliyi və dib relyefi əsrlər boyu müxtəlif üsullarla öyrənilmişdir. XIX əsrə qədər sahillərdə yaşayan insanlar okean dibinin hamar olduğunu güman edirdilər, lakin XIX əsrin ikinci yarısından başlayan tədqiqatlar dibdə düzənliklərin, dağların və dərin çökəkliklərin olduğunu üzə çıxardı. Böyük Coğrafi kəşflər dövründə okeanların dərinliyi ucuna yük bağlanmış kəndirlə, yəni lot ilə ölçülürdü. Birinci Dünya müharibəsi zamanı isə exolot kəşf olundu: gəmidən göndərilən səs dalğası 1500 m/san sürətlə okean dibinə çatır, geri qayıdır və bu müddətə əsasən dərinlik hesablanır, həmçinin dibin profili qurulur. Okeanların dərin qatlarını öyrənmək üçün gəmidən idarə olunan batisfer və avtomatik idarə olunan batiskaf istifadə edilir. 1872-1876-cı illərdə Böyük Britaniyanın «Çellencer» ekspedisiyası okean dibində 5000 metrdən dərin çökəkliklər və sıra dağlar aşkar etmiş, 1957-ci ildə isə «Vityaz» gəmisi Marian çökəkliyinin 11022 metrlik dərinliyini ölçmüşdür; bu çökəkliyə ilk batiskafı 1960-cı ildə İsveçrə alimi Jak Pikar endirmişdir. Fiziki xəritələrdə quru hündürlüyü horizontallarla, su dərinliyi isə izobatlarla göstərilir.
Məsələn: 1943-cü ildə fransız alimləri Jak-İv Kusto və Emil Qanyan suyun 40 metrədək sahələrini öyrənmək üçün akvalanq hazırlamışlar.
Əsas terminlər
| Alət | Xüsusiyyəti |
|---|---|
| Lot | Ucuna yük bağlanmış kəndirlə dərinlik ölçür (Böyük Coğrafi kəşflər dövrü) |
| Exolot | Səs dalğasının gedib-qayıtma müddətinə görə dərinliyi hesablayır və dibin profilini qurur (I Dünya müharibəsi) |
| Batisfer | Gəmidən idarə olunan, dərin qatları öyrənən qurğu |
| Batiskaf | Avtomatik idarə olunan, dərin qatları öyrənən qurğu |
| Akvalanq | Suyun 40 m-ə qədər sahələrini öyrənməyə imkan verir (1943, Kusto və Qanyan) |
Hər alət okeanın fərqli dərinliyini fərqli üsulla öyrənməyə imkan verir.
| Hadisə | İl | Nəticə |
|---|---|---|
| «Çellencer» ekspedisiyası (Böyük Britaniya) | 1872-1876 | 5000 m-dən dərin çökəkliklər və sıra dağlar aşkar edildi |
| Akvalanqın hazırlanması (Kusto, Qanyan) | 1943 | 40 m-ə qədər dalış mümkün oldu |
| Marian çökəkliyinin ölçülməsi («Vityaz») | 1957 | 11022 m dərinlik ölçüldü |
| İlk batiskafın enməsi (Jak Pikar, İsveçrə) | 1960 | Marian çökəkliyinin dibinə ilk dəfə enildi |
Okean tədqiqi lotdan batiskafa qədər addım-addım inkişaf etmişdir.
- 1Sürəti və vaxtı müəyyən et: Səs suda 1500 m/san sürətlə hərəkət edir; göndərilən siqnal 5 saniyə sonra geri qayıdıb qəbul olunur.
- 2Gediş-qayıdış yolunu hesabla: 5 saniyədə qət olunan tam yol: 1500 × 5 = 7500 m.
- 3Dərinliyi tap: Dalğa dibə çatıb geri qayıtdığı üçün yol ikiyə bölünür: 7500 ÷ 2 = 3750.
- 4Nəticə: Suyun dərinliyi 3750 m-dir.
- 1Göstəriciləri müəyyən et: Su hövzəsinin dərinliyi 6000 m, səsin sürəti isə 1500 m/san-dır.
- 2Gediş-qayıdış yolunu hesabla: Siqnal dibə çatıb geri qayıtdığı üçün yol ikiqat götürülür: 6000 × 2 = 12000 m.
- 3Vaxtı tap: Yol sürətə bölünür: 12000 ÷ 1500 = 8.
- 4Nəticə: Siqnal 8 saniyədən sonra geri qayıdıb qəbul olunar.
Exolot hesablamasında gedib-qayıdan yolu ikiyə bölməməyi unutmaq səhvdir — yalnız siqnal bir istiqamətdə (məsələn, gəmidən dibdəki hidronavtlara) hərəkət edəndə bölmə aparılmır.
Lotu exolotla qarışdırmaq səhvdir — lot kəndirlə, exolot isə səs dalğası ilə ölçür; lot daha əvvəlki, Böyük Coğrafi kəşflər dövrünün üsuludur.
Tarixləri qarışdırma: «Çellencer» ekspedisiyası (1872-1876) → akvalanq (1943) → Marian çökəkliyinin ölçülməsi (1957) → ilk batiskaf (1960).
Fiziki xəritədə hündürlük horizontallarla, dərinlik isə izobatlarla göstərilir — iki termini qarışdırma.
Qaydalar
- 1Böyük Coğrafi kəşflər dövründə okean dərinliyi ucuna yük bağlanmış kəndirlə, yəni lot ilə ölçülürdü.
- 2Exolot gəmidən göndərilən səs dalğasının okean dibindən qayıtma müddətinə əsasən dərinliyi avtomatik təyin edir və dibin profilini qurur.
- 3Suda səs dalğası 1500 m/san sürətlə hərəkət edir; exolotla dərinlik hesablanarkən dalğanın həm gediş, həm də qayıdış yolu nəzərə alınır: dərinlik = 1500 × vaxt ÷ 2.
- 4Siqnal yalnız bir istiqamətdə hərəkət edirsə (məsələn, gəmidən çökəkliyin dibindəki hidronavtlara), ikiyə bölmə aparılmır: vaxt = dərinlik ÷ 1500.
- 5Batisfer gəmidən idarə olunur, batiskaf isə avtomatik idarə olunan qurğudur; hər ikisi okeanın dərin qatlarını öyrənir.
- 6Akvalanq 1943-cü ildə Jak-İv Kusto və Emil Qanyan tərəfindən suyun 40 metrədək sahələrini öyrənmək üçün hazırlanmışdır.
- 7«Çellencer» ekspedisiyası (1872-1876) okean dibində 5000 metrdən dərin çökəkliklər və sıra dağlar aşkar etmiş, Marian çökəkliyinin 11022 metrlik dərinliyini isə 1957-ci ildə «Vityaz» gəmisi ölçmüşdür; ora ilk batiskafı 1960-cı ildə İsveçrə alimi Jak Pikar endirmişdir.
- 8Fiziki xəritələrdə quruda hündürlük horizontallarla, su hövzələrində dərinlik isə izobatlarla göstərilir; yüksəklik və dərinlik şkalası xəritənin kənarında verilir.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir