Dünya okeanının yaranması
Dünya okeanının vulkanizm və yağışlarla yaranması, Pangeya-Pantalassa, Lavrasiya-Qondvananın parçalanması.
Yer Günəş sisteminin digər planetlərindən fərqli olaraq çox zəngin su ehtiyatlarına malikdir; digər planetlərdə su ehtiyatları hələlik müəyyən edilmədiyinə görə suyun Yerin özündə yarandığını söyləmək olar. Hidrosferdə toplanan suların yaranmasında vulkanizm prosesi nəticəsində Yerin daxilindən qalxan su buxarı mühüm rol oynamışdır; sonralar baş verən soyuma nəticəsində uzunmüddətli yağışlar yağmış və hidrosfer yaranmışdır. Su buxarı maye hala keçərkən digər uçucu maddələri həll edərək mineral məhlula çevrilmiş, həm su, həm də onun tərkibindəki duzlar mantiyadan ayrılmışdır. Suyun müasir kimyəvi tərkibi isə quru sahələrindən axan çayların gətirdiyi mineral maddələr, biosferin və atmosferin iştirakı ilə formalaşmışdır. Mantiyadan qızmar kütlənin səthə çıxması vahid Dünya okeanını nisbətən kiçik hissələrə parçalamış, ilkin olaraq Sakit okean və müasir Şimal Buzlu okeanının mərkəzi hissəsi, bu mərhələdən sonra isə Atlantik və Hind okeanları əmələ gəlmişdir. İlkin mərhələdə müasir materiklər nəhəng vahid quru sahəsini — Pangeyanı, Yer kürəsinin qalan hissəsini isə ilk okean olan Pantalassa təşkil etmişdir. Lavrasiya və Qondvana quru sahələrinin parçalanması nəticəsində Dünya okeanı müasir formasını almış, onların arasında Tetis okeanı mövcud olmuşdur.
Məsələn: kosmosdan meteoritlərlə gələn sular hidrosferdə 15 sm su layı yaratmışdır.
Əsas terminlər
| Mərhələ | Xarakteristikası |
|---|---|
| 1. Pangeya və Pantalassa | Vahid quru sahəsi (Pangeya) və vahid ilk okean (Pantalassa) |
| 2. Sakit okean və Şimal Buzlu okeanının mərkəzi hissəsi | Mantiyadan qalxan kütlə vahid okeanı ilk dəfə parçalayır |
| 3. Atlantik və Hind okeanları | Parçalanma davam edir |
| 4. Lavrasiya-Qondvananın parçalanması, Tetis okeanı | Dünya okeanı müasir formasını alır |
Vahid Pangeya-Pantalassadan müasir okeanlara qədər parçalanma ardıcıl mərhələlərlə getmişdir.
| Mənbə | Rolu |
|---|---|
| Vulkanizm (Yerin daxili) | Su buxarını səthə çıxarmışdır |
| Mantiya | Su və duzları ayırmışdır |
| Çaylar, biosfer, atmosfer | Suyun müasir kimyəvi tərkibini formalaşdırmışdır |
| Meteoritlər (kosmos) | Hidrosferdə 15 sm su layı yaratmışdır |
Hidrosferin suyu və onun tərkibi bir neçə fərqli mənbədən formalaşmışdır.
- 1Su buxarının mənbəyini müəyyən et: Vulkanizm prosesi nəticəsində Yerin daxilindən su buxarı qalxmışdır.
- 2Soyumanı izlə: Sonralar baş verən soyuma nəticəsində bu su buxarı maye hala keçmişdir.
- 3Yağışları izlə: Soyuma nəticəsində uzunmüddətli yağışlar yağmışdır.
- 4Nəticə: Uzunmüddətli yağışlar nəticəsində hidrosfer yaranmışdır.
- 1İlkin mərhələni müəyyən et: İlkin mərhələdə müasir materiklər vahid Pangeya quru sahəsini, Yer kürəsinin qalanı isə ilk okean Pantalassanı təşkil etmişdir.
- 2Birinci parçalanmanı izlə: Mantiyadan qalxan qızmar kütlə vahid okeanı parçalayaraq ilkin olaraq Sakit okean və Şimal Buzlu okeanının mərkəzi hissəsini yaratmışdır.
- 3Növbəti mərhələni izlə: Bu mərhələdən sonra Atlantik və Hind okeanları əmələ gəlmişdir.
- 4Nəticə: Lavrasiya və Qondvananın parçalanması, aralarında Tetis okeanının mövcud olması ilə Dünya okeanı müasir formasını almışdır.
Uzunmüddətli yağışları su buxarının səbəbi saymaq səhvdir — əksinə, yağışlar vulkanizmdən qalxan su buxarının soyumasından sonra yağmışdır.
Pangeyanı okean, Pantalassanı isə quru sahəsi hesab etmək səhvdir — Pangeya quru sahəsidir, Pantalassa isə onu əhatə edən ilk okeandır.
Mərhələlərin ardıcıllığını qarışdırma: Sakit okean və Şimal Buzlu okeanının mərkəzi hissəsi Atlantik və Hinddən əvvəl, Lavrasiya-Qondvananın parçalanması isə hamısından sonra baş vermişdir.
Hidrosferin indiki həcmi ilkin mərhələdə formalaşmışdır, amma onun müasir forması Lavrasiya-Qondvananın parçalanması ilə formalaşmışdır — həcm və forma ayrı anlayışlardır.
Qaydalar
- 1Hidrosferdə toplanan suların yaranmasında vulkanizm prosesi nəticəsində Yerin daxilindən qalxan su buxarı mühüm rol oynamışdır.
- 2Sonralar baş verən soyuma nəticəsində uzunmüddətli yağışlar yağmış və hidrosfer yaranmışdır.
- 3Su buxarı maye hala keçərkən digər uçucu maddələri həll edib mineral məhlula çevrilmişdir; həm su, həm də onun tərkibindəki duzlar mantiyadan ayrılmışdır.
- 4Suyun müasir kimyəvi tərkibi quru sahələrindən axan çayların gətirdiyi mineral maddələr, biosferin və atmosferin iştirakı ilə formalaşmışdır.
- 5Mantiyadan qızmar kütlənin səthə çıxması vahid Dünya okeanını nisbətən kiçik hissələrə parçalamışdır: ilkin olaraq Sakit okean və müasir Şimal Buzlu okeanının mərkəzi hissəsi, bu mərhələdən sonra isə Atlantik və Hind okeanları əmələ gəlmişdir.
- 6İlkin mərhələdə müasir materiklər nəhəng vahid quru sahəsini — Pangeyanı, Yer kürəsinin qalan hissəsini isə ilk okean olan Pantalassa təşkil etmişdir.
- 7Lavrasiya və Qondvana quru sahələrinin parçalanması nəticəsində Dünya okeanı müasir formasını almışdır; onların arasında Tetis okeanı mövcud olmuşdur.
- 8Hidrosferin indiki həcmi onun yaranmasının ilkin mərhələsində formalaşmışdır.
- 9Kosmosdan meteoritlərlə gələn sular hidrosferdə 15 sm su layı yaratmış, Yer səthindən 230-250 kilometrə qədər hündürlükdə isə yeni su molekulları yaranaraq səthə gəlmişdir; okean suları Günəşdən gələn istiliyi qəbul edərək Yerdə iqlimin formalaşmasında böyük rol oynayır.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir