İqlim və onun yaranması
İqlim anlayışı, əsas amilləri, iqlim xəritələri (izotermlər, izobarlar, izogiyetlər) və iqlim diaqramının qurulması.
İqlim müəyyən bir ərazidə meteoroloji elementlərin çoxillik təkrarlanma rejimidir; onun göstəriciləri hər il eyni vaxtda təkrarlanır, davamlı xarakter daşıyır və yalnız uzun tarixi dövrlər ərzində dəyişir. Ekvatorda və ona yaxın ərazilərdə temperatur daim yüksək olur, bol yağıntı düşür; qütblərdə isə yağıntı azdır və əksər ərazilər ilboyu qar və buzla örtülü qalır. İqlimin yaranmasında üç əsas amil ayrılır: coğrafi enlik (günəş radiasiyası), atmosferin ümumi dövranında iştirak edən hava kütlələri və səth örtüyü; bunlardan əlavə okean və dənizlərdən uzaqlıq, okean cərəyanları, relyef şəraiti, mütləq hündürlük və dağ yamaclarının yerləşmə istiqaməti də təsir göstərir. İqlim xəritələrində izoxətlər üsulu ilə temperatur izotermlərlə, təzyiq izobarlarla, yağıntı izogiyetlərlə verilir; yağıntının orta illik miqdarı rəng çalarları, hakim küləklərin istiqaməti isə oxlar və külək gülləri ilə göstərilir. Ayrı-ayrı məntəqələr üçün iqlim diaqramı qurulur: absis oxunda ayların baş hərfləri, ordinat oxunun sağında yağıntının mm ilə miqdarı, sol tərəfdə isə hər 10°C-dən bir ayrılan temperatur şkalası yerləşir.
Məsələn: Sinqapur şəhəri okean səviyyəsindən 10 m yüksəklikdə yerləşir, orada il ərzində 2100 mm yağıntı düşür, temperatur bütün aylarda 21-22°C arasında dəyişir və bu göstəricilərə əsasən onun ekvatorial iqlim qurşağında yerləşdiyini müəyyən etmək olar.
Əsas terminlər
| Göstərici | İşarə üsulu |
|---|---|
| Temperatur | İzotermlər |
| Atmosfer təzyiqi | İzobarlar |
| Yağıntı (izoxətlə) | İzogiyetlər |
| Yağıntının orta illik miqdarı | Rəng çalarları |
| Hakim küləklərin istiqaməti | Oxlar və külək gülləri |
İqlim xəritəsinin hər göstəricisi öz izoxətti və ya işarə üsulu ilə verilir.
| Əsas amillər | Digər (ikinci dərəcəli) amillər |
|---|---|
| Coğrafi enlik (günəş radiasiyası) | Okean və dənizlərdən uzaqlıq |
| Hava kütlələrinin ümumi dövranı | Okean cərəyanları |
| Səth örtüyü | Relyef şəraiti, mütləq hündürlük, dağ yamaclarının istiqaməti |
Üç amil iqlimi birbaşa müəyyən edir, qalanları isə onu ikinci dərəcədə dəyişdirir.
- 1Göstəriciləri müəyyən et: Bir məntəqədə 12 ayın yağıntı göstəriciləri (mm): 7, 26, 29, 39, 142, 280, 313, 322, 264, 98, 16, 8.
- 2Cəmi hesabla: 12 göstərici toplanır: 7+26+29+39+142+280+313+322+264+98+16+8 = 1544.
- 3Nəticə: Bu məntəqədə il ərzində düşən yağıntının ümumi miqdarı 1544 mm-dir.
- 1Göstəriciləri müəyyən et: Başqa bir məntəqədə 12 ayın yağıntı göstəriciləri (mm): 269, 217, 245, 283, 272, 225, 165, 219, 219, 374, 409, 333; cəmləri 3230 mm-dir.
- 212-yə böl: Orta aylıq miqdarı tapmaq üçün illik cəm ayların sayına — 12-yə bölünür: 3230 : 12.
- 3Nəticə: 3230 : 12 ≈ 269,2 mm — orta aylıq yağıntı miqdarı təxminən 269,2 mm-dir.
Orta aylıq yağıntını hesablayanda illik cəmi 12-dən başqa ədədə bölmək səhvdir — ildə həmişə 12 ay var, bölən yalnız 12 ola bilər.
İzotermi təzyiqlə, izobarı temperaturla qarışdırmaq səhvdir — temperaturu izotermlər, təzyiqi izobarlar göstərir.
Ən çox və ən az yağıntılı ayı tapanda bütün 12 ayı yoxla — yalnız görünən ilk böyük və kiçik ədədi götürmək səhv fərq verir.
İqlim diaqramında temperatur şkalası sol tərəfdə, yağıntının mm ilə miqdarı isə sağ tərəfdə göstərilir.
Qaydalar
- 1İqlim bir günün və ya bir neçə saatın hava şəraiti deyil: o, müəyyən ərazidə meteoroloji elementlərin çoxillik təkrarlanma rejimidir.
- 2İqlim göstəriciləri hər il eyni vaxtda təkrarlanır, davamlı xarakter daşıyır və yalnız uzun tarixi dövrlər ərzində dəyişir.
- 3Əsas iqlim əmələ gətirən amillər coğrafi enlik (günəş radiasiyası), atmosferin ümumi dövranında iştirak edən hava kütlələri və səth örtüyüdür; okean və dənizlərdən uzaqlıq, okean cərəyanları, relyef şəraiti, mütləq hündürlük və dağ yamaclarının yerləşmə istiqaməti isə digər (ikinci dərəcəli) amillərdir.
- 4İqlim xəritələrində izoxətlər üsulu ilə temperatur izotermlərlə, təzyiq izobarlarla, yağıntı izogiyetlərlə göstərilir; yağıntının orta illik miqdarı rəng çalarları, hakim küləklərin istiqaməti isə oxlar və külək gülləri ilə verilir.
- 5İqlim diaqramında absis (x) oxunda ayların baş hərfləri, ordinat (y) oxunun sağında yağıntının mm ilə miqdarı, sol tərəfdə isə hər 10°C-dən bir ayrılan temperatur şkalası olur; çox vaxt müsbət temperatur qırmızı, mənfi temperatur göy və ya qara xətlə verilir.
- 6İqlim diaqramında məntəqənin adı, onun okean səviyyəsindən mütləq hündürlüyü və il ərzində düşən yağıntının ümumi miqdarı yazılır.
- 7Aylıq yağıntı göstəricilərini toplayaraq illik miqdarı, 12-yə bölərək orta aylıq miqdarı hesablamaq olar; ən çox və ən az ay arasındakı fərq isə yağıntının aylar üzrə nə dərəcədə bərabər paylandığını qiymətləndirməyə kömək edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir