Hava kütlələri və atmosfer cəbhələri
Hava kütlələrinin növləri (ekvatorial, tropik, mülayim, arktika) və atmosfer cəbhələrinin (isti, soyuq) yaranması.
Troposferin geniş əraziləri əhatə edən və ümumi fiziki xassələrə — temperatura, rütubətliyə, təzyiqə — malik olan axınlarına hava kütlələri deyilir. Ekvatorial hava kütləsinin təsiri ilə temperatur yüksək olur və bol yağıntı düşür; yağıntının düşməsi havanın yuxarıya hərəkəti ilə əlaqədardır, çünki yuxarı qalxan hava tədricən soyuyur, tərkibindəki su buxarı kondensasiya olunur və bulud əmələ gəlir. Tropik hava kütləsi Şimal və Cənub tropikləri ətrafında formalaşır; burada temperatur yüksək, hava quru və tozludur, hava axınları aşağı hərəkət etdiyinə görə doyma vəziyyətindən uzaqlaşır və yağıntılar az olur. Mülayim hava kütləsi 50-60° şimal və cənub enlikləri ətrafında yaranır, hava mülayim və yağıntılı olur. Arktika hava kütləsi aşağı temperaturu, az rütubətliyi, yüksək təzyiqi və aydın havası ilə seçilir; Antarktika hava kütləsində isə yayda və qışda kəskin şaxtalar, güclü küləklər olur. Tropik, mülayim və arktika hava kütlələri formalaşdığı əraziyə görə dəniz və kontinental tiplərə ayrılır. Hava kütlələri arasındakı keçid zonalar atmosfer cəbhələri adlanır; arktika, antarktika, mülayim və tropik planetar cəbhələr ayrılır.
Məsələn: soyuq hava isti havanı sıxışdırdıqda soyuq cəbhə əmələ gəlir, hava soyuyur, atmosfer təzyiqi artır, güclü külək əsir və leysan yağışları yağır.
Əsas terminlər
| Hava kütləsi | Formalaşma yeri | Xüsusiyyətlər |
|---|---|---|
| Ekvatorial | Ekvator ətrafı | Yüksək temperatur, bol yağıntı |
| Tropik | Şimal və Cənub tropikləri | Yüksək temperatur, quru və tozlu |
| Mülayim | 50-60° şm. və c. enlikləri | Mülayim temperatur, yağıntılı |
| Arktika | Arktika zonası | Aşağı temperatur, az rütubət, yüksək təzyiq, aydın |
Tropik, mülayim və arktika hava kütlələri formalaşdığı səthə görə dəniz və kontinental tiplərə ayrılır.
| Göstərici | İsti cəbhə | Soyuq cəbhə |
|---|---|---|
| Yaranma | İsti hava soyuq havanı sıxışdırır | Soyuq hava isti havanı sıxışdırır |
| Temperatur | Artır | Azalır |
| Atmosfer təzyiqi | Azalır | Artır |
| Hava şəraiti | Yağıntı düşür | Güclü külək, leysan yağışları |
Hər iki cəbhə planetar atmosfer cəbhələrinin daxilində, hava kütlələri arasındakı sərhəddə yaranır.
- 1Enliyi müəyyənləşdir: Hava kütləsi 55° şimal enliyində, yəni 50-60° enliklər zolağında formalaşır — bu, mülayim hava kütləsinin sahəsidir.
- 2Formalaşma səthini müəyyənləşdir: Hava kütləsi okean üzərində formalaşır, deməli dəniz tipinə aiddir.
- 3Xassələrini müəyyənləşdir: Dəniz tipli hava kütləsinin rütubətliyi yüksək, temperatur amplitudu kiçik olur.
- 4Nəticə: Bu, mülayim hava kütləsinin dəniz tipidir; rütubətliyi yüksək, temperatur amplitudu kiçikdir.
- 1Müşahidə olunan əlamətləri yaz: Hava soyuyur, atmosfer təzyiqi artır, güclü külək əsir, leysan yağışları yağır.
- 2Cəbhə tipini müəyyənləşdir: Temperaturun azalması və təzyiqin artması soyuq cəbhəyə xasdır.
- 3Yaranma mexanizmini müəyyənləşdir: Soyuq cəbhə soyuq havanın isti havanı sıxışdırması nəticəsində yaranır.
- 4Nəticə: Təsvir olunan hava şəraiti soyuq cəbhənin keçdiyini göstərir.
İsti cəbhə ilə soyuq cəbhəni qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir: isti cəbhədə temperatur artır və təzyiq azalır, soyuq cəbhədə əksinədir.
Ekvatorial və tropik hava kütlələrinin hər ikisi isti olsa da, yağıntı fərqini hava axınının istiqaməti (yuxarı/aşağı) yaradır, temperatur yox.
Dəniz və kontinental bölgüsü yalnız tropik, mülayim və arktika hava kütlələrinə aiddir, ekvatorial hava kütləsinə tətbiq olunmur.
Planetar cəbhələr şimal qütbündən ekvatora doğru bu ardıcıllıqla düzülür: arktika → mülayim → tropik.
Azərbaycanda hakim hava kütləsini mövsümlə qarışdırmaq səhvdir: yayda tropik, qışda mülayim hava kütləsi hakimdir.
Qaydalar
- 1Hava kütləsinin adını (ekvatorial, tropik, mülayim, arktika, antarktika) onun formalaşdığı əraziyə görə müəyyən et.
- 2Ekvatorial enliklərdə hava yuxarı qalxdığı üçün yağıntı bol, tropiklərdə isə hava aşağı hərəkət etdiyi üçün yağıntı az olur.
- 3Dəniz hava kütləsini yüksək rütubətlik və kiçik temperatur amplitudundan, kontinental hava kütləsini quraq hava və yüksək amplituddan tanı; bu bölgü tropik, mülayim və arktika hava kütlələrinə aiddir.
- 4İsti cəbhədə temperaturun artdığını və təzyiqin azaldığını, soyuq cəbhədə isə havanın soyuduğunu və təzyiqin artdığını qarışdırma.
- 5Planetar atmosfer cəbhələri dörddür — arktika, antarktika, mülayim və tropik; hər birinin hansı iki hava kütləsi arasında yerləşdiyini yadda saxla.
- 6Azərbaycanda yayda tropik, qışda mülayim hava kütləsinin hakim olduğunu və buna görə yayın isti-quru, qışın yağıntılı-mülayim keçdiyini unutma.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir