geo8-4.4· IV Yerin fəal tektonik təbəqəsi· ~13 dəq

Qədim quru və su sahələri

Pangeya, Pantalassa okeanı, Lavrasiya-Qondvananın parçalanması, Tetis okeanı və Azərbaycan ərazisi.

A.Vegener Yer səthində mövcud olmuş ilk geniş quru sahəsini Pangeya adlandırmışdır. Pangeya təqribən 200-250 milyon il bundan əvvələ qədər mövcud olmuş və onu Pantalassa adlanan okean əhatə etmişdir. Litosfer tavalarının hərəkəti nəticəsində Pangeya şimalda yerləşən Lavrasiya və cənubda yerləşən Qondvana adlı iki nəhəng quru sahəsinə parçalanmışdır. Bu iki quru sahəsinin arasında qalan çökmüş sahədə nəhəng Tetis okeanı mövcud olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının ərazisi vaxtilə məhz Tetis okeanının suları altında olmuşdur; Tetis okeanının çəkilməsi nəticəsində onun yerləşdiyi ərazi quru sahəsinə çevrilmişdir. Güman edilir ki, Aralıq dənizi, Qara dəniz, Xəzər dənizi və Aral gölü Tetis okeanının yerində qalmış su hövzələridir. 135 milyon il əvvəldən başlayaraq müasir materiklər və okeanlar formalaşmışdır: Lavrasiya Şimali Amerika və Avrasiya materiklərinə bölünmüş; Afrika, Cənubi Amerika, Avstraliya və Antarktida isə Qondvananın parçalarıdır. Hindistan və Ərəbistan yarımadaları Qondvanadan ayrılaraq Avrasiyaya birləşdiyi üçün Avrasiya üçün «yad quru sahələri» hesab olunur. Antarktidada böyük ehtiyatlara malik daş kömür yataqları, Afrika, Cənubi Amerika və Avstraliyada isə eyni yaşa, mənşəyə və xassələrə malik süxur qalıqları müəyyən edilmişdir.

📌Nümunə

Məsələn: Antarktidada aşkar edilən daş kömür yataqları bu materikin bir zamanlar isti enliklərdə yerləşdiyini, ayrı-ayrı sahələrində isə sıx meşələrin olduğunu göstərir.

Əsas terminlər

Pangeya — A.Vegenerin adlandırdığı, Yer səthində 200-250 milyon il əvvələ qədər mövcud olmuş ilk geniş quru sahəsi.
Pantalassa — Pangeya quru sahəsini əhatə edən qədim okean.
Lavrasiya — Pangeyanın parçalanmasından yaranan, şimalda yerləşən nəhəng quru sahəsi.
Qondvana — Pangeyanın parçalanmasından yaranan, cənubda yerləşən nəhəng quru sahəsi.
Tetis okeanı — Lavrasiya ilə Qondvana arasında qalan çökmüş sahədə mövcud olmuş nəhəng okean.
Yad quru sahəsi — Bir qədim quru sahəsindən ayrılıb başqasına birləşən ərazi; Hindistan və Ərəbistan yarımadaları Avrasiya üçün belə sayılır.
Pangeyanın parçalanması
Qədim quruYerləşməMüasir materiklər
LavrasiyaŞimaldaŞimali Amerika, Avrasiya
QondvanaCənubdaAfrika, Cənubi Amerika, Avstraliya, Antarktida

Hindistan və Ərəbistan yarımadaları Qondvanadan ayrılıb Avrasiyaya birləşdiyi üçün ona «yad» sayılır.

Tetis okeanının yerində qalan su hövzələri
Su hövzəsiTetis okeanının yerində?
Aralıq dəniziBəli
Qara dənizBəli
Xəzər dəniziBəli
Aral gölüBəli
Şimal dəniziXeyr

Bu, güman olaraq qəbul edilən bir fikirdir, sübut edilmiş fakt deyil.

✎Pangeya ilə müasir materiklərin formalaşması arasındakı vaxt fərqini hesabla
  1. 1Məlum tarixləri yaz: Pangeya təqribən 200-250 milyon il əvvələ qədər mövcud olmuşdur, müasir materiklər isə 135 milyon il əvvəldən formalaşmağa başlamışdır.
  2. 2Aşağı həddi hesabla: 200 − 135 = 65 milyon il.
  3. 3Yuxarı həddi hesabla: 250 − 135 = 115 milyon il.
  4. 4Nəticə: İki hadisə arasında təqribən 65-115 milyon il keçmişdir.
✎Qədim quru sahələrinin xronoloji ardıcıllığını müəyyənləşdir
  1. 1Birinci mərhələni müəyyənləşdir: Pangeya mövcud olmuşdur — bu, ilk vahid quru sahəsidir.
  2. 2İkinci mərhələni müəyyənləşdir: Pangeya Lavrasiya və Qondvanaya parçalanmış, aralarında Tetis okeanı yaranmışdır.
  3. 3Üçüncü mərhələni müəyyənləşdir: 135 milyon il əvvəldən müasir materiklər və okeanlar formalaşmışdır.
  4. 4Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: Pangeya → Lavrasiya-Qondvana parçalanması və Tetis okeanı → müasir materiklərin formalaşması.
🚫Tez-tez səhv

Lavrasiya ilə Qondvananın yerini qarışdırmaq səhvdir: Lavrasiya şimalda, Qondvana cənubdadır.

🚫Tez-tez səhv

Pantalassa ilə Tetis okeanını qarışdırma: Pantalassa Pangeyanı əhatə edirdi, Tetis isə Lavrasiya ilə Qondvana arasında yarandı.

⚠️Diqqət

Şimal dənizi Tetis okeanının yerində qalan hövzələr siyahısına daxil deyil — Aralıq, Qara, Xəzər dənizləri və Aral gölündən fərqləndir.

💡Qeyd

Hindistan və Ərəbistan yarımadaları Qondvanadan ayrılıb Avrasiyaya birləşdiyi üçün Avrasiya üçün «yad quru sahələri» sayılır.

Qaydalar

  1. 1Pangeya — A.Vegenerin adlandırdığı, Yer səthində mövcud olmuş ilk geniş quru sahəsidir.
  2. 2Pangeyanı əhatə edən okean Pantalassa adlanır.
  3. 3Litosfer tavalarının hərəkəti nəticəsində Pangeya şimalda Lavrasiya, cənubda Qondvana quru sahələrinə parçalanmışdır.
  4. 4Lavrasiya ilə Qondvana arasında qalan çökmüş sahədə nəhəng Tetis okeanı mövcud olmuşdur.
  5. 5Azərbaycan Respublikasının ərazisi vaxtilə Tetis okeanının suları altında olmuş, okeanın çəkilməsi nəticəsində quru sahəsinə çevrilmişdir.
  6. 6Güman edilir ki, Aralıq dənizi, Qara dəniz, Xəzər dənizi və Aral gölü Tetis okeanının yerində qalmış su hövzələridir.
  7. 7135 milyon il əvvəldən başlayaraq müasir materiklər və okeanlar formalaşmışdır: Lavrasiya Şimali Amerika və Avrasiyaya bölünmüş, Qondvananın parçaları isə Afrika, Cənubi Amerika, Avstraliya və Antarktidadır.
  8. 8Hindistan və Ərəbistan yarımadaları Qondvanadan ayrılıb Avrasiyaya birləşdiyi üçün Avrasiya üçün «yad quru sahələri» sayılır.

Məşq

5 asan · 5 orta · 5 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq