Litosfer tavalarının hərəkətinin nəticələri
Vegener nəzəriyyəsi, orta okean silsilələri, Alp-Himalay qurşağı, novlar, adalar qövsü, Azərbaycanın tektonik zonaları.
Litosfer tavalarının hərəkəti Yer səthində müxtəlif relyef formalarının yaranmasına səbəb olur. Alfred Vegener 1912-ci ildə materiklərin üfüqi hərəkət etməsi ideyasını irəli sürmüş, bu fikir XX əsrin 60-70-ci illərində kosmosdan çəkilən şəkillər və tektonik biliklərin inkişafı ilə sübut olunmuşdur. Tavaların sərhədlərinin xarakterindən asılı olaraq üç fərqli nəticə müşahidə olunur. Okean tipli tavalar bir-birindən kənarlaşdıqda vulkan püskürməsi ilə orta okean silsilələri yaranır, onların zirvələri okean səthinə çıxaraq adalara çevrilir. Materik tipli tavalar toqquşduqda konvergent sərhəd boyu iri dağ sistemləri əmələ gəlir. Materik və okean tipli tavalar toqquşduqda isə sahildə dağlar, okeanda dərin çökəkliklər, bəzən də adalar qövsü yaranır. Bu proseslər həm quru, həm də okean sahələrinin zaman keçdikcə dəyişməsinə səbəb olur. Avrasiya və Ərəbistan tavalarının sərhədində yerləşən Azərbaycanda da bu proseslər nəticəsində ölkə ərazisi beş tektonik zonaya ayrılmışdır. Beləliklə, tavaların hərəkət istiqaməti ilə yaranan relyef forması arasında sıx bağlılıq mövcuddur.
Məsələn: Avrasiya, Afrika və Hind-Avstraliya tavalarının toqquşması nəticəsində Alp-Himalay dağ qurşağı əmələ gəlmişdir.
Əsas terminlər
| Tavaların hərəkəti | Yaranan relyef | Nümunə |
|---|---|---|
| Okean tavaları kənarlaşır | Orta okean silsilələri, rift dərələri | Şimali və Cənubi Atlantika silsilələri |
| Materik tavaları toqquşur | İri dağ sistemləri (konvergent sərhəd) | Alp-Himalay dağ qurşağı |
| Materik və okean tavaları toqquşur | Sahildə dağlar, okeanda novlar, bəzən adalar qövsü | And dağları və Peru çökəkliyi |
Üç nəticə də litosfer tavalarının sərhəd xarakterindən asılıdır.
| Mənşə | Adalar |
|---|---|
| Orta okean silsilələrinin zirvələri | Azor, İslandiya, Müqəddəs Yelena, Pasxa |
| Materik-okean toqquşmasında adalar qövsü | Aleut adaları (Aleut novu), Marian adaları (Marian novu) |
Eyni ada görüntüsü fərqli tektonik proseslərin nəticəsi ola bilər.
- 1Yeri müəyyənləşdir: Relyef forması sahildən uzaqda, okeanın ortasında yerləşir.
- 2Əlamətləri müəyyənləşdir: Sualtı dağ zolağı, oxu boyunca dərin tektonik çat (rift dərəsi) və zirvələrdən yaranan adalar var.
- 3Prosesi müəyyənləşdir: Bu əlamətlər yalnız okean tipli iki tavanın bir-birindən kənarlaşması zamanı yaranır.
- 4Nəticə: Təsvir olunan mənzərə okean tipli tavaların kənarlaşmasının nəticəsidir.
- 1İştirak edən tavaları müəyyənləşdir: Avrasiya, Afrika və Hind-Avstraliya tavaları bir-biri ilə toqquşub.
- 2Tavaların tipini müəyyənləşdir: Bu üç tava da materik tipli yer qabığına malikdir.
- 3Sərhəd növünü müəyyənləşdir: Materik tipli tavaların toqquşduğu sərhəd konvergent sərhəd adlanır.
- 4Nəticə: Konvergent sərhəd boyu iri dağ sistemi — Alp-Himalay dağ qurşağı — yaranmışdır.
Rift dərəsini nov (okean çökəkliyi) ilə qarışdırmaq səhvdir: rift kənarlaşmadan, nov isə materik-okean toqquşmasından yaranır.
Vegenerin nəzəriyyəni irəli sürdüyü tarixi (1912) onun sübut olunduğu dövrlə (XX əsrin 60-70-ci illəri) qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.
Adaların mənşəyini qarışdırma: Azor və İslandiya orta okean silsilələrinin zirvələridir, Aleut və Marian isə novlara paralel adalar qövsüdür.
Azərbaycan Avrasiya və Ərəbistan tavalarının sərhədində yerləşdiyi üçün ölkə ərazisi 5 tektonik zonaya bölünüb.
Qaydalar
- 1Litosfer tavalarının hərəkəti üç əsas nəticəyə səbəb olur: tavalar bir-birindən kənarlaşdıqda, materik tavaları toqquşduqda, materik və okean tavaları toqquşduqda.
- 2Alfred Vegener 1912-ci ildə materiklərin üfüqi hərəkət etməsi haqqında nəzəriyyə irəli sürmüşdür; bu nəzəriyyə XX əsrin 60-70-ci illərində kosmosdan çəkilən şəkillərlə sübut olunmuşdur.
- 3Okean tipli tavalar kənarlaşdıqda orta okean silsilələri (məsələn, Şimali və Cənubi Atlantika silsilələri) yaranır, onların zirvələri Azor, İslandiya, Müqəddəs Yelena və Pasxa kimi adalara çevrilir.
- 4Kənarlaşma zonalarında əmələ gələn dərin tektonik çatlar rift dərələri adlanır; tavaların uzaqlaşması nəticəsində Atlantik və Hind okeanlarının sahələri artır.
- 5Materik tipli tavalar toqquşduqda (konvergent sərhəd) iri dağ sistemləri yaranır; Avrasiya, Afrika və Hind-Avstraliya tavalarının toqquşması Alp-Himalay dağ qurşağını əmələ gətirmişdir.
- 6Materik və okean tipli tavalar toqquşduqda sahildə dağlar, okeanda isə dərin çökəkliklər (novlar) yaranır, bəzən novlara paralel adalar qövsü də əmələ gəlir; bu hərəkət nəticəsində Sakit okeanın sahəsi tədricən azalır.
- 7Azərbaycan Avrasiya və Ərəbistan litosfer tavalarının sərhədində yerləşdiyi üçün burada tektonik proseslər gedir, qırılma zonaları yaranmış və ölkə ərazisi 5 tektonik zonaya bölünmüşdür.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir