geo8-4.2· IV Yerin fəal tektonik təbəqəsi· ~12 dəq

Litosfer tavaları

Böyük və kiçik litosfer tavaları, astenosfer üzərində sürüşmə, konvergent və divergent sərhədlər.

Yer qabığı üst mantiya ilə birlikdə bərk təbəqə olan litosferi əmələ gətirir. Bu təbəqə ayrı-ayrı iri və kiçik parçalardan, yəni litosfer tavalarından ibarətdir. Tavaların qalınlığı okeanlarda 50-100 km, materiklərdə isə 200-250 km arasında dəyişir. Onlar üst mantiyanın yumşaq plastik təbəqəsi olan astenosfer üzərində üfüqi istiqamətdə, ildə bir neçə mm-dən 8-10 sm-ə qədər sürətlə sürüşür. Bu hərəkətin səbəbi mantiyanın üst hissəsində maddələrin yerdəyişməsindən əmələ gələn qüvvə və Yer səthinə doğru qalxan güclü maqma axınıdır; Yer səthində relyefin formalaşması, materiklərin yerdəyişməsi və formasının dəyişməsi də bu hərəkətlə bağlıdır. Sərhədlərinin keçməsindən asılı olaraq tavalar materik və okean tipli olur. Yeddi böyük tava — Avrasiya, Şimali Amerika, Cənubi Amerika, Afrika, Hind-Avstraliya, Antarktida və Sakit okean — və beş kiçik tava — Filippin, Karib, Ərəbistan, Kokos və Naska — ayrılır. Tavaların yaxınlaşma sərhədləri konvergent, kənarlaşma sərhədləri isə divergent sərhədlər adlanır.

📌Nümunə

Məsələn: Sakit okean tavası yalnız okean tipli yer qabığına malik olan yeganə böyük tavadır, digər altı böyük tava isə həm materik, həm də okean tipli yer qabığını özündə birləşdirir.

Əsas terminlər

Litosfer — Yer qabığı ilə üst mantiyanın birlikdə əmələ gətirdiyi bərk təbəqə.
Litosfer tavası — Litosferin ayrı-ayrı iri və kiçik parçalarından hər biri.
Astenosfer — Üst mantiyanın yumşaq plastik təbəqəsi; litosfer tavaları onun üzərində üfüqi sürüşür.
Materik/okean tipli tava — Sərhədlərinin keçdiyi yer qabığı növünə görə ayrılan litosfer tavası tipləri.
Konvergent sərhəd — Litosfer tavalarının bir-birinə yaxınlaşma sərhədi.
Divergent sərhəd — Litosfer tavalarının bir-birindən kənarlaşma sərhədi.
Litosfer tavalarının qalınlığı
Tava tipiQalınlıq
Okean tipli50-100 km
Materik tipli200-250 km

Materiklərdəki maksimum qalınlıq (250 km) okeanlardakı minimumdan (50 km) 200 km çoxdur.

Böyük və kiçik litosfer tavaları
№Böyük tava (7)Kiçik tava (5)
1AvrasiyaFilippin
2Şimali AmerikaKarib
3Cənubi AmerikaƏrəbistan
4AfrikaKokos
5Hind-AvstraliyaNaska
6Antarktida—
7Sakit okean—

Sakit okean yeganə tam okean tipli böyük tava, Ərəbistan isə yeganə materik tipli kiçik tavadır.

✎Materik və okean tipli tavaların maksimal qalınlıq fərqini hesabla
  1. 1Məlum qiymətləri yaz: Materiklərdə maksimum qalınlıq 250 km, okeanlarda minimum qalınlıq 50 km-dir.
  2. 2Fərqi hesabla: 250 km − 50 km = 200 km.
  3. 3Nəticə: Materiklərdəki ən böyük qalınlıq okeanlardakı ən kiçikdən 200 km çoxdur.
✎Tavanın 5 ildə yerdəyişməsini hesabla
  1. 1Məlum sürəti yaz: Tava ildə 10 sm sürətlə hərəkət edir (diapazonun yuxarı həddi: 8-10 sm).
  2. 25 illik yerdəyişməni hesabla: 10 sm × 5 = 50 sm.
  3. 3Nəticə: Tava 5 ildə 50 sm yerini dəyişər.
🚫Tez-tez səhv

Konvergent (yaxınlaşma) və divergent (kənarlaşma) sərhədlərinin adlarını qarışdırmaq tipik səhvdir.

🚫Tez-tez səhv

Astenosferi bərk təbəqə hesab etmək səhvdir — o, üst mantiyanın yumşaq plastik təbəqəsidir, litosfer tavaları onun üzərində sürüşür.

⚠️Diqqət

Sakit okean böyük tavalar arasında yeganə tam okean tipli tavadır, Ərəbistan isə kiçik tavalar arasında yeganə materik tipli tavadır — bu iki istisnanı qarışdırma.

💡Qeyd

Tavaların təsnifatı iki müstəqil əlamətə görə aparılır: sərhədlərin keçməsinə görə (materik/okean tipli) və əhatə etdiyi əraziyə görə (iri/kiçik).

Qaydalar

  1. 1Litosfer Yer qabığı ilə üst mantiyanın birlikdə əmələ gətirdiyi bərk təbəqədir və ayrı-ayrı litosfer tavalarından ibarətdir.
  2. 2Litosfer tavalarının qalınlığı okeanlarda 50-100 km, materiklərdə isə 200-250 km arasında olur.
  3. 3Astenosfer üst mantiyanın yumşaq plastik təbəqəsidir; litosfer tavaları onun üzərində üfüqi istiqamətdə, ildə bir neçə mm-dən 8-10 sm-ə qədər sürətlə sürüşür.
  4. 4Tavaların hərəkətinin səbəbi mantiyadan Yer səthinə doğru qalxan güclü maqma axınıdır; Yer səthində relyefin formalaşması və materiklərin yerdəyişməsi isə bu hərəkətlə bağlıdır.
  5. 5Sərhədlərinin keçməsindən asılı olaraq litosfer tavaları materik və okean tipli olur, əhatə etdiyi əraziyə görə isə iri (böyük) və kiçik tavalara ayrılır; yeddi böyük (Avrasiya, Şimali Amerika, Cənubi Amerika, Afrika, Hind-Avstraliya, Antarktida, Sakit okean) və beş kiçik (Filippin, Karib, Ərəbistan, Kokos, Naska) tava ayrılır.
  6. 6Sakit okean böyük tavalar arasında yalnız okean tipli yer qabığına malik olan yeganə tavadır; Ərəbistan isə kiçik tavalar arasında materik tipli yer qabığına malik olan yeganə tavadır.
  7. 7Litosfer tavalarının yaxınlaşma sərhədləri konvergent, kənarlaşma sərhədləri isə divergent sərhədlər adlanır.

Məşq

5 asan · 5 orta · 5 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq