Yerin müasir üfüqi və şaquli hərəkət sahələri
Tektonik hərəkətlər, qırılma-qırışıqlıq, mütləq-nisbi yaş, Azərbaycanda Qafqaz qalxması və Kür-Araz enməsi.
Yerin daxilində gedən proseslərlə əlaqədar Yer qabığında baş verən üfüqi və şaquli yerdəyişmələrə tektonik hərəkətlər deyilir. Bu hərəkətlər zamanı Yer səthində qırılmalar, qalxmalar və enmələr baş verir, qırışıqlıqlar yaranır. Qırılmalar ərazilərin bir-birindən kənarlaşması, qırışıqlıqlar isə yaxınlaşması nəticəsində əmələ gəlir. Aşağı çökmüş sahələr dəniz və okean suları ilə örtülür, qalxan ərazilərin isə mütləq hündürlüyü artır. Yer qabığının hərəkəti süxurların yatım formasını pozur: süxurlar bir-birinə qarışır, biri digərinin üzərinə keçir və müxtəlif mənşəli, müxtəlif tərkibli süxurların növbələşməsi yaranır. Bu zaman onların yaşını müəyyən etmək tələb olunur. Mütləq yaş süxurun yarandığı dövrdən indiyə qədər olan vaxtı göstərir, nisbi yaş isə canlı orqanizmlərin daşlaşmış qalıqlarının yatım ardıcıllığına görə müəyyən edilir. Şaquli hərəkətin sürəti ərazidən asılıdır: Skandinaviya sahilləri ildə 1 sm qalxır, Şimal dənizinin sahilləri ildə 3 mm enir, Şərqi Avropa düzənliyinin mərkəzi sahələri ildə 2-4 mm enir, qərbi isə qalxır. Vulkan və zəlzələlər baş verən ərazilərdə şaquli hərəkətlər daha intensiv olur. Bir ərazinin enməsi ilə eyni vaxtda digər ərazinin qalxması baş verir.
Məsələn: Azərbaycanda Qafqaz dağları ildə 1-3 mm qalxır, Kür-Araz ovalığı isə aşağı enir.
Əsas terminlər
| Ərazi | Hərəkət | İllik sürət |
|---|---|---|
| Skandinaviya sahilləri | Qalxma | 1 sm |
| Şimal dənizi sahilləri | Enmə | 3 mm |
| Şərqi Avropa düzənliyinin mərkəzi sahələri | Enmə | 2-4 mm |
| Qafqaz dağları (Azərbaycan) | Qalxma | 1-3 mm |
Qərbi Şərqi Avropa düzənliyi isə əksinə qalxır; Kür-Araz ovalığı Qafqaz dağları qalxarkən aşağı enir.
| Meyar | Mütləq yaş | Nisbi yaş |
|---|---|---|
| Nəyi göstərir | Süxurun yarandığı dövrdən keçən vaxtı | Qalıqların yatım ardıcıllığını |
| Əsas götürülən | Zaman ölçüsü | Canlı qalıqlarının yeri |
| Təyin üsulu | Dövrün özünün hesablanması | Layların nisbi sırasının müqayisəsi |
Süxurların qarışması nəticəsində hər iki yaş növünün müəyyən edilməsi tələb olunur.
- 1Məlum məlumatı yaz: Şimal dənizi sahili ildə 3 mm sürətlə aşağı enir.
- 2100 illik enməni hesabla: 3 mm × 100 = 300 mm.
- 3Vahidi santimetrə çevir: 1 sm=10 mm olduğundan 300 mm = 30 sm.
- 4Nəticə: Sahil 100 ildə təxminən 30 sm enmiş olar.
- 1Məlum qiymətləri yaz: Skandinaviya sahilləri ildə 1 sm qalxır, Şərqi Avropa düzənliyinin mərkəzi isə ildə 2-4 mm enir.
- 2Vahidləri eyniləşdir: 1 sm=10 mm olduğundan Skandinaviyanın illik yerdəyişməsi 10 mm-dir.
- 3Müqayisə et: 10 mm, 2-4 mm-dən böyükdür.
- 4Nəticə: Skandinaviya sahillərində illik şaquli yerdəyişmənin kəmiyyəti daha böyükdür.
Qırılma və qırışıqlığın yaranma səbəblərini qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir: kənarlaşma qırılma, yaxınlaşma isə qırışıqlıq yaradır.
Mütləq yaşı nisbi yaşla qarışdırmaq səhvdir: mütləq yaş keçən vaxtı, nisbi yaş isə qalıqların yatım sırasını göstərir.
Santimetr və millimetri qarışdırma: 1 sm=10 mm; illik sürətləri müqayisə edərkən əvvəlcə vahidləri eyniləşdir.
Dənizdən uzaqdakı dağlıq ərazidə balıqqulağından ibarət mişar daşı yatağının tapılması ərazinin vaxtilə su altında olduğunu göstərir.
Qaydalar
- 1Tektonik hərəkətlər Yerin daxilində gedən proseslərlə əlaqədar Yer qabığında baş verən üfüqi və şaquli yerdəyişmələrdir.
- 2Qırılmalar ərazilərin bir-birindən kənarlaşması, qırışıqlıqlar isə yaxınlaşması nəticəsində yaranır.
- 3Aşağı çökmüş ərazilər dəniz və okean suları ilə örtülür, qalxan ərazilərin isə mütləq hündürlüyü artır.
- 4Mütləq yaş süxurun yarandığı dövrdən indiyə qədər olan vaxtı, nisbi yaş isə canlı orqanizmlərin daşlaşmış qalıqlarının yatım ardıcıllığını əsas götürür.
- 5Bir ərazinin enməsi ilə eyni vaxtda başqa bir ərazinin qalxması baş verir.
- 6Vulkan və zəlzələlər baş verən ərazilərdə şaquli hərəkətlər daha intensiv olur.
- 7Azərbaycanda Qafqaz dağları ildə 1-3 mm qalxır, Kür-Araz ovalığı isə aşağı enir.
- 8Balıqqulağından ibarət mişar daşı (əhəng daşı) yataqlarının olması ərazinin vaxtilə okean suları altında olduğunu göstərir.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir