Günəş şüalarının düşmə bucağının hesablanması
ω=90°-φ, ω=90°-φ+A, ω=90°-φ-A düsturları ilə Bakı və başqa şəhərlər üçün maksimum-minimum bucaq.
Günəş şüalarının Yer səthinə düşmə bucağı yer üzərində istilik və işıqlanmanın paylanmasını müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Şimal və Cənub tropikləri arasında Günəşin zenitdə olduğu məntəqəyə şüalar 90° bucaq altında, yəni maksimum qiymətlə düşür. İstənilən məntəqə üçün bucağı hesablamaq üçün üç vəziyyət nəzərə alınır. Günəş ekvatorda zenitdə olarkən (21 mart, 23 sentyabr) ω=90°-φ düsturu işlədilir. Zenit nöqtəsi ilə məntəqə eyni yarımkürədə yerləşərkən ω=90°-φ+A, müxtəlif yarımkürələrdə yerləşərkən isə ω=90°-φ-A düsturundan istifadə olunur; burada φ məntəqənin coğrafi enliyi, A isə Günəşin zenitdə olduğu paralelin enliyidir və tropiklərdə bu qiymət 23,5°-dir. Bu düsturlar tətbiq edilərkən məntəqənin il ərzində hansı tarixdə maksimum, hansı tarixdə isə minimum bucaq aldığı da müəyyənləşdirilə bilər, çünki Günəşin zenit nöqtəsi il ərzində bir tarixdən digərinə şimal-cənub istiqamətində yerini dəyişir.
Məsələn: 22 iyunda Bakıya (40° şm.e.) Günəş şüaları maksimum 73,5° bucaq altında düşür, çünki bu tarixdə Günəş Şimal tropikində, yəni Bakı ilə eyni yarımkürədə zenitdədir.
Əsas terminlər
| Vəziyyət | Tarix | Düstur |
|---|---|---|
| Günəş ekvatorda zenitdə | 21 mart, 23 sentyabr | ω=90°-φ |
| Zenit nöqtəsi məntəqə ilə eyni yarımkürədə | Məntəqənin yarımkürəsi zenit yarımkürəsi ilə üst-üstə düşəndə | ω=90°-φ+A |
| Zenit nöqtəsi məntəqə ilə müxtəlif yarımkürədə | Məntəqənin yarımkürəsi əks yarımkürədə olanda | ω=90°-φ-A |
φ — məntəqənin coğrafi enliyi, A — Günəşin zenitdə olduğu paralelin enliyi (tropiklərdə 23,5°).
| Tarix | Zenit nöqtəsi | Bakı üçün bucaq |
|---|---|---|
| 21 mart | Ekvator | 50° |
| 22 iyun | Şimal tropiki (23,5° şm.) | 73,5° |
| 23 sentyabr | Ekvator | 50° |
| 22 dekabr | Cənub tropiki (23,5° c.) | 26,5° |
Bakının coğrafi enliyi (40°) il boyu sabit qalır, dəyişən Günəşin zenit nöqtəsinin mövqeyidir.
- 1Vəziyyəti müəyyənləşdir: 22 iyunda Günəş Şimal tropikində (23,5° şm.e.) zenitdədir, Bakı da (40° şm.e.) Şimal yarımkürəsindədir — zenit nöqtəsi ilə məntəqə eyni yarımkürədədir.
- 2Düsturu seç: Eyni yarımkürə üçün ω=90°-φ+A düsturu işlədilir.
- 3Qiymətləri yerinə yaz: φ=40° (Bakının enliyi), A=23,5° (tropikin enliyi): ω=90°-40°+23,5°.
- 4Hesabla: ω=90°-40°+23,5°=73,5°.
- 1Vəziyyəti müəyyənləşdir: 22 dekabrda Günəş Cənub tropikində (23,5° c.e.) zenitdədir, Bakı isə Şimal yarımkürəsindədir — zenit nöqtəsi ilə məntəqə müxtəlif yarımkürədədir.
- 2Düsturu seç: Müxtəlif yarımkürə üçün ω=90°-φ-A düsturu işlədilir.
- 3Qiymətləri yerinə yaz: φ=40° (Bakının enliyi), A=23,5° (tropikin enliyi): ω=90°-40°-23,5°.
- 4Hesabla: ω=90°-40°-23,5°=26,5°.
Bəzi şagirdlər əvvəlcə φ-dən A-nı çıxarır (məsələn 40°-23,5°=16,5°); doğru ardıcıllıq əvvəlcə 90°-dən φ-ni çıxmaq, sonra A-nı əlavə etmək və ya çıxmaqdır.
Düşmə bucağı heç vaxt 90°-dən böyük ola bilməz — nəticə 90°-ni keçirsə, düsturda səhv var.
A hərfi ilə φ hərfini qarışdırma: φ — məntəqənin öz coğrafi enliyi, A — Günəşin zenitdə olduğu paralelin enliyi.
Zenit nöqtəsinin yarımkürəsini məntəqənin yarımkürəsi ilə səhv salmaq düsturda + və ya - işarəsinin səhv seçilməsinə gətirir.
Əvvəlcə tarixi müəyyənləşdir: 21 mart və 23 sentyabrda ekvator, 22 iyunda Şimal tropiki, 22 dekabrda Cənub tropiki zenitdədir.
Qaydalar
- 1Şimal və Cənub tropikləri arasında Günəşin zenitdə olduğu məntəqəyə şüalar 90° bucaq altında, yəni maksimum bucaqla düşür.
- 2Günəş ekvatorda zenitdə olarkən (21 mart və 23 sentyabr) istənilən məntəqə üçün ω=90°-φ düsturu işlədilir.
- 3Zenit nöqtəsi ilə məntəqə eyni yarımkürədə yerləşərkən düşmə bucağı ω=90°-φ+A düsturu ilə hesablanır: məntəqə zenit nöqtəsinə 1° yaxınlaşdıqca bucaq da 1° artır.
- 4Zenit nöqtəsi ilə məntəqə müxtəlif yarımkürələrdə yerləşərkən düşmə bucağı ω=90°-φ-A düsturu ilə hesablanır: məntəqə zenit nöqtəsindən 1° uzaqlaşdıqca bucaq 1° azalır.
- 5A hərfi Günəş şüalarının zenitdə olduğu paralelin coğrafi enliyini bildirir; tropiklərdə bu qiymət 23,5°-dir.
- 622 iyunda Günəş Şimal tropikində, 22 dekabrda isə Cənub tropikində zenitdə olur, buna görə hər iki tarixdə Şimal və Cənub yarımkürələri arasında maksimum və minimum bucaqlar yerini dəyişir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir