Qütb gecə və gündüzləri
Şimal və Cənub qütb dairələri (66°33′), 22 iyun və 22 dekabrda qütb gündüzü və gecəsinin yaranması.
Yer kürəsinin Şimal və Cənub qütblərində Günəş ildə ancaq bir dəfə çıxır və bir dəfə batır, çünki Yerin fırlanma oxu orbit müstəvisinə meyillidir və qütblər ilin müəyyən vaxtlarında Günəşə tərəf və ya əksinə çevrilir. Şimal yarımkürəsində yay olarkən, 22 iyunda, gecə-gündüzlərin adi növbələşməsi 66°33′ şimal enliyinə (Şimal qütb dairəsi) qədər davam edir; bu dairədə Günəş üfüqdə dairəvi dövr edərək 24 saat batmır — buna qütb gündüzü deyilir. Eyni vaxtda 66°33′ cənub enliyində (Cənub qütb dairəsi) Günəş 24 saat görünmür — bu, qütb gecəsidir. Qütb gecə-gündüzünün müddəti qütb dairələrindən coğrafi qütblərə doğru artır: qütb dairəsində 1 sutka, qütbdə isə 6 aya qədər çatır. Altı ay sonra fəsillərin yeri dəyişdiyi üçün qütb gecə-gündüzlərinin yeri də dəyişir: 22 dekabrda Şimal qütb dairəsində qütb gecəsi, Cənub tərəfdə isə qütb gündüzü baş verir. Hesablamalar üçün 66°33′ dəyəri 66,5°-yə yuvarlaqlaşdırılır.
Məsələn: 22 iyunda Şimal qütb dairəsində Günəş 24 saat batmayaraq qütb gündüzü yaradır, eyni anda Cənub qütb dairəsində isə Günəş 24 saat üfüqdə görünmür və qütb gecəsi baş verir.
Əsas terminlər
| Cəhət | Qütb gündüzü | Qütb gecəsi |
|---|---|---|
| Nə baş verir | Günəş 24 saat batmır | Günəş 24 saat görünmür |
| 22 iyunda harada | Şimal qütb dairəsi/qütbü | Cənub qütb dairəsi/qütbü |
| 22 dekabrda harada | Cənub qütb dairəsi/qütbü | Şimal qütb dairəsi/qütbü |
Qütb gündüzü ilə qütb gecəsi eyni anda əks yarımkürələrdə baş verir və altı ay sonra yerini dəyişir.
| Yer | Müddət |
|---|---|
| Qütb dairəsi (66°33′) | 1 sutka |
| Qütb dairəsi ilə qütb arası enliklər | 1 sutkadan 6 aya qədər |
| Coğrafi qütb (90°) | 6 aya qədər |
Müddət qütb dairələrindən coğrafi qütblərə doğru artır.
- 1Şərt: 22 dekabrda Şimal coğrafi qütbündə qütb gecəsi davam edir.
- 2Qayda: Altı ay sonra fəsillərin yeri dəyişir, Şimal qütbü Günəşə tərəf çevrilir.
- 3Tətbiq: 22 dekabrdan altı ay sonrası 22 iyundur.
- 4Nəticə: 22 iyunda Şimal coğrafi qütbündə qütb gecəsi yox, qütb gündüzü müşahidə olunacaq.
- 1Şərt: Qütb dairələrinin enliyi 66°33′-dir; 1°=60′.
- 2Dəqiqəni dərəcəyə çevirmək: 33′ : 60 = 0,55°.
- 3Dərəcəyə əlavə etmək: 66° + 0,55° = 66,55°.
- 4Yuvarlaqlaşdırmaq: Hesablamalar üçün 66,55° → 66,5°-yə yuvarlaqlaşdırılır.
- 5Nəticə: Qütb dairəsinin hesablama üçün qəbul edilən enliyi 66,5°-dir.
Qütb gündüzünü (Günəş 24 saat BATMIR) qütb gecəsi ilə (Günəş 24 saat GÖRÜNMÜR) qarışdırmayın — ikisi eyni anda əks yarımkürələrdə baş verir.
Müddətin istiqamətini tərsinə salmayın: qütb dairəsində müddət 1 SUTKA, coğrafi qütbdə isə 6 AYA QƏDƏR — ən qısa müddət dairədə, ən uzunu qütbdədir.
22 dekabrda yerlər dəyişir: Şimal qütb dairəsində artıq qütb GECƏSİ, Cənub tərəfdə isə qütb GÜNDÜZÜ baş verir — 22 iyundakının əksi.
Hesablamalar üçün yuvarlaqlaşdırma qaydasını yadda saxlayın: 66°33′ → 66,5° (qütb dairəsi), 23°27′ → 23,5° (tropik).
Qaydalar
- 1Şimal və Cənub qütblərində Günəş ildə ancaq bir dəfə çıxır və bir dəfə batır.
- 266°33′ şimal enliyi Şimal qütb dairəsi, 66°33′ cənub enliyi isə Cənub qütb dairəsi adlanır.
- 3Qütb dairəsində Günəşin 24 saat batmamasına qütb gündüzü, 24 saat görünməməsinə isə qütb gecəsi deyilir.
- 4Qütb gecə-gündüzünün müddəti qütb dairələrindən coğrafi qütblərə doğru artaraq 1 sutkadan 6 aya qədər çatır.
- 5Şimal qütbündə qütb gündüzü 21 martdan 23 sentyabra qədər, qütb gecəsi isə 23 sentyabrdan 21 marta qədər davam edir.
- 6Altı aydan sonra fəsillərin yeri dəyişdiyi üçün qütb gecə-gündüzlərinin yeri də dəyişir: 22 dekabrda Şimal qütb dairəsində qütb gecəsi, Cənub tərəfdə qütb gündüzü olur.
- 7Hesablamalar üçün 66°33′ dəyəri 66,5°-yə, 23°27′ dəyəri isə 23,5°-yə yuvarlaqlaşdırılır (1°=60′).
Məşq
5 asan · 5 orta · 5 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir