İşıqlanma qurşaqları
Tropik, Şimal və Cənub mülayim, Şimal və Cənub qütb işıqlanma qurşaqlarının sərhədləri və iqlim əlamətləri.
Yerin Günəş ətrafında orbit üzrə meyilli hərəkəti zamanı onun səthi ilin müxtəlif vaxtlarında eyni səviyyədə işıqlanmır. Günəş şüalarının düşmə bucağı — yəni Günəşin üfüqdə hündürlüyü — dəyişdiyi üçün ərazilər fəsillərin əmələ gəlməsinə, gecə-gündüzün uzunluğunun dəyişməsinə və temperatur şəraitinə görə bir-birindən fərqlənir; bu fərqləri ayırmaq üçün Yer səthində işıqlanma qurşaqları müəyyən edilir. Şimal və Cənub tropikləri arasında yerləşən tropik qurşaqda Günəş üfüqdə zenitdə olduğuna görə ərazi kifayət qədər işıqlanır və istilik alır, havanın orta illik temperaturu 20°C-dən yuxarı olur. Tropiklərlə qütb dairələri arasında Şimal mülayim və Cənub mülayim qurşaqları yerləşir; burada Günəş zenitdə olmur, ilin dörd fəsli aydın müşahidə edilir, tropiklərə doğru iqlim istiləşir, yayda gündüz uzun və isti, qışda isə gündüz qısa və soyuq olur. Coğrafi qütblərlə qütb dairələri arasında Şimal qütb və Cənub qütb qurşaqları yerləşir; yayda qütb gündüzləri, qışda isə qütb gecələri müşahidə olunur və Günəş yer səthini zəif qızdırdığından soyuq iqlim formalaşır.
Məsələn: coğrafi Şimal qütbü ilə şimal qütb dairəsi arasındakı bir ərazidə yayda qütb gündüzü olur, lakin Günəş üfüqdə alçaqda göründüyü üçün yer səthi zəif qızır.
Əsas terminlər
| Qurşaq | Sərhədlər | Əsas əlamət |
|---|---|---|
| Tropik | Şimal tropiki – Cənub tropiki | Günəş zenitdə, orta illik temperatur 20°C-dən yuxarı |
| Şimal mülayim | Şimal tropiki – Şimal qütb dairəsi | Dörd fəsil aydın, Günəş zenitdə deyil |
| Cənub mülayim | Cənub tropiki – Cənub qütb dairəsi | Dörd fəsil aydın, Günəş zenitdə deyil |
| Şimal qütb | Şimal qütb dairəsi – Şimal qütbü | Yayda qütb gündüzü, qışda qütb gecəsi, soyuq iqlim |
| Cənub qütb | Cənub qütb dairəsi – Cənub qütbü | Yayda qütb gündüzü, qışda qütb gecəsi, soyuq iqlim |
İşıqlanma qurşaqları Şimal tropikindən Cənub tropikinə qədər simmetrik olaraq beş qurşağa ayrılır.
| Qurşaq | Yayda Günəşin vəziyyəti | Gecə-gündüz |
|---|---|---|
| Tropik | Zenitdə | Adi növbələşmə |
| Mülayim | Zenitdə deyil, üfüqdən yüksəkdə | Gündüz uzun, gecə qısa |
| Qütb | Üfüqdə alçaqda, batmır | Qütb gündüzü (növbələşmə yoxdur) |
Ekvatordan qütblərə doğru Günəşin üfüqdəki hündürlüyü və gecə-gündüz rejimi dəyişir.
- 1Şərt: Bir ərazi Şimal tropiki ilə şimal qütb dairəsi arasında yerləşir.
- 2Sərhədləri müqayisə etmək: Bu aralıq nə iki tropik arasında, nə də qütb dairəsi ilə qütb arasındadır — tropiklə qütb dairəsi arasındadır.
- 3Qaydanı tətbiq etmək: Tropiklə qütb dairəsi arasındakı ərazi mülayim qurşağa aiddir; şimal tərəfdə olduğu üçün Şimal mülayim qurşaqdır.
- 4Nəticə: Bu ərazi Şimal mülayim işıqlanma qurşağına aiddir.
- 1Şərt: Bir ərazidə Günəş üfüqdə zenitdə olur və havanın orta illik temperaturu 20°C-dən yuxarıdır.
- 2Əlaməti tanımaq: Zenit vəziyyəti və 20°C-dən yuxarı orta illik temperatur yalnız Tropik işıqlanma qurşağının əlamətidir.
- 3Digər qurşaqları xaric etmək: Mülayim qurşaqda Günəş zenitdə olmur, qütb qurşaqlarında isə soyuq iqlim formalaşır — bu əlamətlərə uyğun gəlmir.
- 4Nəticə: Bu ərazi Şimal tropiki ilə Cənub tropiki arasında, yəni Tropik işıqlanma qurşağında yerləşir.
Mülayim qurşaqda yayda gündüzün uzanması Günəşin zenitdə olması demək DEYİL — Günəş yalnız üfüqdən yüksəyə qalxır, zenit və 20°C-dən yuxarı temperatur tropik qurşağın əlamətidir.
Qütb qurşaqlarında yayda qütb gündüzü olsa da iqlim isti olmur — Günəş üfüqdə alçaqda qaldığından yer səthini zəif qızdırır, soyuq iqlim davam edir.
Mülayim qurşaqda iqlimin istiləşmə istiqamətini qarışdırmayın: iqlim tropiklərə doğru İSTİLƏŞİR, qütblərə doğru yox.
Beş qurşağı ortadan kənara sıra ilə yadda saxlayın: Tropik → Şimal/Cənub mülayim → Şimal/Cənub qütb; hər cütün sərhədi müvafiq tropik-qütb dairəsi-qütbdür.
Qaydalar
- 1Yerin Günəş ətrafında orbit üzrə meyilli hərəkəti nəticəsində Yer səthi ilin müxtəlif vaxtlarında eyni səviyyədə işıqlanmır.
- 2Fəsillərin yaranması başlıca olaraq orta enliklərdə müşahidə olunur və Günəşin üfüqdə hündürlüyünün, yəni şüaların düşmə bucağının dəyişməsi ilə bağlıdır.
- 3Tropik işıqlanma qurşağı Şimal və Cənub tropikləri arasında yerləşir; burada Günəş üfüqdə zenitdə olduğuna görə havanın orta illik temperaturu 20°C-dən yuxarı olur.
- 4Şimal mülayim və Cənub mülayim işıqlanma qurşaqları tropiklərlə qütb dairələri arasında yerləşir; bu qurşaqlarda Günəş zenitdə olmur və ilin dörd fəsli aydın müşahidə edilir.
- 5Mülayim qurşaqlarda yayda Günəş üfüqdən yüksəyə qalxır, gündüz uzun, gecə qısa olur; qışda isə Günəş üfüqdə alçaqda olur, gündüz qısa, gecə uzun olur.
- 6Şimal qütb və Cənub qütb işıqlanma qurşaqları coğrafi qütblərlə qütb dairələri arasında yerləşir; yayda qütb gündüzləri, qışda isə qütb gecələri müşahidə olunur.
- 7Qütb qurşaqlarında Günəş yayda da üfüqdə alçaqda göründüyündən yer səthini zəif qızdırır, ona görə orada soyuq iqlim formalaşır.
- 8Mülayim qurşaqda tropiklərə doğru iqlim istiləşir.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir