geo8-3.2· III Yerin hərəkəti və onun coğrafi nəticələri· ~13 dəq

Yerin illik hərəkəti

21 mart, 22 iyun, 23 sentyabr, 22 dekabr tarixləri, Şimal və Cənub tropikləri, fəsillərin yaranması.

Yerin xəyali fırlanma oxu orbit müstəvisinə meyilli olduğu üçün Yer Günəş ətrafında hərəkət edərkən onun səthi il ərzində müxtəlif dərəcədə istilik və işıq alır; nəticədə fəsillər əmələ gəlir. Bu prosesdə hər il eyni vaxtda təkrarlanan dörd gün fərqləndirilir: 21 mart, 23 sentyabr, 22 iyun və 22 dekabr. 21 martda günorta vaxtı Günəş ekvator üzərində zenitdə olur, yəni şüalar oraya düz bucaq altında düşür; hər iki yarımkürə bərabər miqdarda istilik alır, gecə ilə gündüzün uzunluğu bərabərləşir, Şimal yarımkürəsində yaz, Cənubda payız başlanır. Eyni hadisə 23 sentyabrda təkrarlanır, lakin bu zaman Şimalda payız, Cənubda yaz başlanır. 22 iyunda Günəş 23°27′ şimal enliyinə — Şimal tropikinə — çatır, Şimal yarımkürəsi daha çox istilik alaraq yay, Cənub isə qış yaşayır. 22 dekabrda Günəş 23°27′ cənub enliyində — Cənub tropikində — zenitdə olur və fəsillər əksinə dəyişir. Beləliklə, Günəş il ərzində Şimal və Cənub tropikləri arasında zenitdə olur, subtropik və mülayim enliklərdə fəsillərin dəyişməsi aydın müşahidə olunur, qütblər və onların ətraf sahələri isə az istilik aldığına görə orada bitki və heyvanlar aləmi nisbətən zəif inkişaf edir.

📌Nümunə

Məsələn: 22 iyunda Şimal tropikində Günəş zenitdə olduğu üçün Şimal yarımkürəsində yay fəsli olur, Cənub yarımkürəsində isə həmin vaxt qış yaşanır.

Əsas terminlər

Yerin illik hərəkəti — Yerin Günəş ətrafında hərəkəti; fırlanma oxunun orbit müstəvisinə meyilli olması nəticəsində fəsillərin əmələ gəlməsinə səbəb olur.
Zenit — Günəş şüalarının yer səthinə düz bucaq altında düşdüyü, günorta vaxtı müşahidə olunan vəziyyət.
Şimal tropiki — 23°27′ şimal enliyi; Günəşin 22 iyunda zenitdə olduğu ən şimal paralel.
Cənub tropiki — 23°27′ cənub enliyi; Günəşin 22 dekabrda zenitdə olduğu ən cənub paralel.
Orbit müstəvisi — Yerin fırlanma oxunun ona meyilli olduğu, Yerin Günəş ətrafında hərəkət etdiyi müstəvi.
Subtropik və mülayim enliklər — Fəsillərin dəyişməsinin ən aydın müşahidə olunduğu enlik qurşaqları.
Fəsillərin dəyişdiyi dörd tarix
TarixZenit yeriŞimalda fəsilCənubda fəsil
21 martEkvatorYaz başlanırPayız başlanır
23 sentyabrEkvatorPayız başlanırYaz başlanır
22 iyunŞimal tropikiYayQış
22 dekabrCənub tropikiQışYay

Hər il eyni vaxtda təkrarlanan dörd tarixdə Günəşin zenit yeri və yarımkürələrdəki fəsillər.

Enlik qurşaqlarının istilik xüsusiyyəti
Enlik qurşağıXüsusiyyət
Tropiklər arasıGünəş il ərzində zenitdə olur
Subtropik və mülayim enliklərFəsillərin dəyişməsi aydın müşahidə olunur
Qütblər və ətraf sahələrİlin çox hissəsində az istilik, zəif bitki-heyvanlar aləmi

Ekvatordan qütblərə doğru enlik qurşaqlarının istilik və fəsil xüsusiyyəti dəyişir.

✎Verilmiş fəsillərdən yarımkürəni və başqa tarixin fəslini tapmaq
  1. 1Şərt: Bir məntəqədə 22 iyunda yay, 22 dekabrda isə qış yaşanır.
  2. 2Yarımkürəni tapmaq: 22 iyunda yay Şimal yarımkürəsinə aiddir (Günəş Şimal tropikində zenitdədir), deməli məntəqə Şimal yarımkürəsindədir.
  3. 323 sentyabrı yoxlamaq: 23 sentyabrda Şimal yarımkürəsində payız başlanır (21 martda isə orada yaz başlanmışdı).
  4. 4Nəticə: Məntəqə Şimal yarımkürəsindədir; 23 sentyabrda orada payız başlanır.
✎Enlikdən Günəşin zenitdə olub-olmadığını müəyyən etmək
  1. 1Şərt: Bir məntəqə 45° şimal enliyində yerləşir.
  2. 2Sərhədi yoxlamaq: Günəş il ərzində yalnız Şimal tropiki (23°27′ ş.u.) ilə Cənub tropiki (23°27′ c.u.) arasında zenitdə olur.
  3. 3Müqayisə: 45° şimal enliyi 23°27′ şimal enliyindən şimaldadır, yəni Şimal tropikindən kənardadır.
  4. 4Nəticə: Günəş bu məntəqənin üzərində heç vaxt zenitdə olmur.
🚫Tez-tez səhv

23 sentyabrı 22 iyunla qarışdırmayın: 23 sentyabrda Günəş yenidən EKVATOR üzərində zenitdədir, Şimal tropikində deyil.

🚫Tez-tez səhv

Ekvatordan uzaqlaşdıqca Günəş şüalarının düşmə bucağı ARTMIR, AZALIR — bunun əksini düşünmək tipik səhvdir.

⚠️Diqqət

21 mart və 23 sentyabrda hər iki yarımkürədə eyni fəsil başlamır: 21 martda Şimalda yaz/Cənubda payız, 23 sentyabrda isə əksinə, Şimalda payız/Cənubda yaz başlanır.

💡Qeyd

Zenit nöqtəsinin il boyu hərəkət ardıcıllığını yadda saxlayın: Ekvator (21 mart) → Şimal tropiki (22 iyun) → Ekvator (23 sentyabr) → Cənub tropiki (22 dekabr).

Qaydalar

  1. 1Yerin xəyali fırlanma oxu orbit müstəvisinə meyilli olduğu üçün Yer səthi il ərzində müxtəlif dərəcədə istilik və işıq alır; nəticədə fəsillər əmələ gəlir.
  2. 2Fəsillərin dəyişdiyi dörd gün — 21 mart, 23 sentyabr, 22 iyun və 22 dekabr — hər il eyni vaxtda təkrarlanır.
  3. 321 mart və 23 sentyabrda Günəş ekvator üzərində zenitdə olur, şüalar oraya düz bucaq altında düşür, gecə ilə gündüzün uzunluğu bərabərləşir və yarımkürələr bərabər miqdarda istilik alır.
  4. 421 martda Şimal yarımkürəsində yaz, Cənubda payız; 23 sentyabrda isə Şimalda payız, Cənubda yaz başlanır.
  5. 522 iyunda Günəş 23°27′ şimal enliyinə — Şimal tropikinə — çatır; Şimal yarımkürəsi daha çox istilik alaraq yay, Cənub yarımkürəsi isə qış yaşayır.
  6. 622 dekabrda Günəş 23°27′ cənub enliyində — Cənub tropikində — zenitdə olur; Cənub yarımkürəsində yay, Şimal yarımkürəsində qış olur.
  7. 7Günəş il ərzində yalnız Şimal və Cənub tropikləri arasında zenitdə olur; bu paralellərdən kənarda zenitdə olmur, ona görə tropiklər arasındakı ərazilər kifayət qədər istilik və işıq alır.
  8. 8Ekvatordan uzaqlaşdıqca günəş şüalarının düşmə bucağı və yer səthinin aldığı istilik azalır.
  9. 9Subtropik və mülayim enliklərdə fəsillərin dəyişməsi aydın müşahidə olunur; qütblər və onların ətraf sahələri ilin çox hissəsində az istilik aldığına görə orada bitki və heyvanlar aləmi nisbətən zəif inkişaf edir.
  10. 10Yerin hərəkəti nəticəsində təbiətdə sutkalıq və illik ritmik hadisələr baş verir, mövsümi dəyişmələr gedir.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq