Siklon və antisiklonlar
Siklon və antisiklonların əmələ gəlməsi, hərəkət istiqaməti, tropik siklonlar və Azərbaycana təsir edən hava axınları.
Atmosferdə hava axınlarının aşağı və ya yuxarı hərəkəti havanın temperaturunu və yağıntı rejimini müəyyən edir. Siklon atmosferin qapalı alçaq təzyiq sahəsində əmələ gəlir; hava kənardakı yüksək təzyiq sahəsindən mərkəzdəki alçaq təzyiq sahəsinə yönəlir. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması nəticəsində siklonda küləklər Şimal yarımkürəsində saat əqrəbinin əksinə, Cənub yarımkürəsində isə saat əqrəbi istiqamətində əsir; temperatur kəskin dəyişir, buludluluq artır, yağıntı düşür. Antisiklonun mərkəzində təzyiq normadan (760 mm c.st.) yüksək olur, hava mərkəzdən kənara yönəlir, hava aşağı endiyi üçün yağıntı olmur və mərkəzdə sakit hava — şəlakət yaranır. Okeanlar üzərində yay aylarında yaranan tropik siklonlar Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada tayfun, Amerikada tufan adlanır; siklon zonalarında smerç (tornado) formalaşır. Azərbaycana Kara-Barens, Şpitsbergen-Qrenlandiya, Azor antisiklonu, Avrasiyanın mərkəzi hissələri, Aralıq dənizi-Kiçik Asiya, Şimali Afrika-Ərəbistan və Mərkəzi Asiyadan fərqli hava kütlələri təsir göstərir.
Məsələn: Azor antisiklonu sahəsindən gələn mülayim dəniz hava kütləsi Azərbaycanda il ərzində temperaturun azalmasına və yağıntıların artmasına səbəb olur.
Əsas terminlər
| Əlamət | Siklon | Antisiklon |
|---|---|---|
| Təzyiq | Alçaq (normadan aşağı) | Yüksək (760 mm c.st.-dən yüksək) |
| Hava hərəkəti | Kənardan mərkəzə | Mərkəzdən kənara |
| Şimal yarımkürəsində külək | Saat əqrəbinin əksinə | Saat əqrəbi istiqamətində |
| Yağıntı | Var, buludluluq artır | Yoxdur, sakit hava (şəlakət) |
Siklon və antisiklon təzyiq, hava hərəkəti və yağıntı baxımından bir-birinin əksidir.
| Mənbə | Azərbaycana təsiri |
|---|---|
| Azor antisiklonu (mülayim dəniz) | Temperatur azalır, yağıntı artır |
| Avrasiyanın mərkəzi hissələri (mülayim-kontinental) | Temperatur azalır, az yağıntı |
| Aralıq dənizi-Kiçik Asiya (cənub siklonları) | Yağıntı gətirir |
| Şimali Afrika-Ərəbistan (tropik) | Yayda isti və quraq hava |
| Mərkəzi Asiya (kontinental) | Yayda isti, qışda soyuq və quru hava |
Hər mənbədən gələn hava kütləsi Azərbaycanda fərqli hava şəraiti yaradır.
- 1Təzyiqi yoxla: Ərazidə atmosfer təzyiqi 760 mm c.st.-dən yüksəkdirsə, bu antisiklonun əlamətidir; aşağıdırsa, siklonun.
- 2Hava hərəkətini müəyyən et: Antisiklonda hava mərkəzdən kənara, siklonda isə kənardan mərkəzə doğru hərəkət edir.
- 3Yağıntı vəziyyətini müəyyən et: Antisiklonda hava aşağı endiyi üçün yağıntı olmur, mərkəzdə sakit hava — şəlakət yaranır; siklonda əksinə buludluluq artır və yağıntı düşür.
- 4Nəticə: Təzyiq 760 mm c.st.-dən yüksəkdirsə: antisiklon fəaliyyət göstərir, hava mərkəzdən kənara yönəlib, yağıntı olmur.
- 1Sistemi müəyyən et: Qapalı alçaq təzyiq sahəsi aşkar edilirsə, bu siklondur.
- 2Yarımkürəni müəyyən et: Ərazi Şimal yarımkürəsindədirsə, siklonun küləkləri saat əqrəbinin əksinə əsəcək; Cənub yarımkürəsində isə saat əqrəbi istiqamətində.
- 3Qaydanı tətbiq et: Yerin öz oxu ətrafında fırlanması nəticəsində bu istiqamət yarımkürəyə görə əksinə çevrilir.
- 4Nəticə: Şimal yarımkürəsindəki siklonda küləklər saat əqrəbinin əksinə əsir.
Yüksək təzyiqi siklonla əlaqələndirmək səhvdir — yüksək təzyiq antisiklonun, alçaq təzyiq isə siklonun əlamətidir.
Tayfun və tufanı (qasırğa) ayrı hadisələr saymaq səhvdir — hər ikisi eyni tropik siklondur, ad yalnız bölgəyə görə dəyişir: Asiyada tayfun, Amerikada tufan.
Yarımkürəni qarışdırma: Şimal yarımkürəsində siklon saat əqrəbinin əksinə, Cənub yarımkürəsində isə saat əqrəbi istiqamətində fırlanır — antisiklonda bu tərsinədir.
Smerç (tornado) siklon zonalarında, ABŞ-ın cənubunda əmələ gəlir; antisiklonun mərkəzində isə burulğan yox, sakit hava — şəlakət olur.
Qaydalar
- 1Siklon atmosferin qapalı alçaq təzyiq sahəsində əmələ gəlir; antisiklonun mərkəzində isə atmosfer təzyiqi normal təzyiqdən (760 mm c.st.) yüksək olur.
- 2Siklonda hava kənardan mərkəzə, antisiklonda isə mərkəzdən kənara doğru hərəkət edir.
- 3Şimal yarımkürəsində siklonun küləkləri saat əqrəbinin əksinə, antisiklonun küləkləri isə saat əqrəbi istiqamətində əsir; Cənub yarımkürəsində bu əksinədir.
- 4Siklonda temperatur kəskin dəyişir, buludluluq artır və yağıntı düşür; antisiklonda isə hava aşağı endiyi üçün yağıntı olmur və mərkəzdə sakit hava — şəlakət yaranır.
- 5Tropik siklonlar okean üzərində yay aylarında yaranır və Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada tayfun, Amerikada tufan (qasırğa) adlanır.
- 6Siklonların yarandığı ərazilərdə topa-yağış buludları sahəsində smerç (tornado) formalaşır və ABŞ-ın cənubunda əmələ gəlir.
- 7Azərbaycanın hava şəraitinə dünyanın müxtəlif regionlarından (Kara-Barens, Şpitsbergen-Qrenlandiya, Azor antisiklonu, Avrasiyanın mərkəzi hissələri, Aralıq dənizi-Kiçik Asiya, Şimali Afrika-Ərəbistan, Mərkəzi Asiya) gələn hava kütlələri təsir göstərir.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir