Daimi və mövsümi küləklər
Daimi küləklər — passatlar, qərb küləkləri, şimal-şərq/cənub-şərq küləkləri — və yay-qış mussonları.
Yer səthi qeyri-bərabər qızır və buna görə materiklərlə okeanlar üzərində müxtəlif atmosfer təzyiqi sahələri yaranır. Hava axınları daim yüksək təzyiq sahələrindən alçaq təzyiq sahələrinə doğru yerini dəyişir; belə küləklərə daimi küləklər deyilir. Onlar Yer kürəsini əhatə edir və atmosferin ümumi dövranının mühüm tərkib hissəsidir. Hərəkət zamanı daimi küləklər meyil edir, çünki Yerin öz oxu ətrafında fırlanması Koriolis (meyiletmə) qüvvəsini yaradır: hava axınları Şimal yarımkürəsində sağa, Cənub yarımkürəsində sola meyil edir və ekvatordan uzaqlaşdıqca bu meyiletmə artır. Passat küləkləri tropik enliklərin yüksək təzyiq sahələrindən ekvatorial alçaq təzyiq sahələrinə, qərb küləkləri isə tropik enliklərin yüksək təzyiq sahələrindən mülayim enliklərin (45-60°) alçaq təzyiq sahələrinə doğru əsir. Qütblərin yüksək təzyiq sahələrindən mülayim enliklərə doğru Şimal yarımkürəsində şimal-şərq, Cənub yarımkürəsində isə cənub-şərq küləkləri əsir. Materiklər və okeanlar il ərzində fəsillər üzrə qeyri-bərabər qızdığına görə musson küləkləri yaranır: yayda hava okeanlardan quruya, qışda isə materikdən okeanlara yönəlir.
Məsələn: iyuldan oktyabra qədər davam edən yay mussonu Şərqi, Cənub-Şərqi və Cənubi Asiyada hakim olur, Xuanxe, Yantszı, Mekonq, Qanq, Amur və Brahmaputra çaylarının rejiminə, regionda çəltikçiliyin inkişafına böyük təsir göstərir.
Əsas terminlər
| Külək | Haradan haraya əsir |
|---|---|
| Passat küləkləri | Tropik yüksək təzyiqdən ekvatorial alçaq təzyiqə |
| Qərb küləkləri | Tropik yüksək təzyiqdən mülayim enliklərin (45-60°) alçaq təzyiqinə |
| Şimal-şərq/cənub-şərq küləkləri | Qütb yüksək təzyiqindən mülayim enliklərin alçaq təzyiqinə |
Passat və şimal-şərq/cənub-şərq küləkləri ekvatora doğru, qərb küləkləri isə ekvatordan uzağa əsir.
| Göstərici | Daimi küləklər | Musson küləkləri |
|---|---|---|
| İstiqamət | İl boyu sabit | Fəsillər üzrə ildə 2 dəfə dəyişir |
| Səbəb | Yer səthinin qeyri-bərabər qızması, Koriolis qüvvəsi | Materik-okean arasındakı fəsli qızma fərqi |
| Əhatə etdiyi sahə | Yer kürəsini əhatə edir | Materik-okean arası |
Hər ikisi təzyiq fərqi ilə yaranır, lakin sabitlik dərəcəsinə görə fərqlənir.
- 1Təzyiq sahələrini müəyyənləşdir: Külək qütbün yüksək təzyiq sahəsindən mülayim enliklərin alçaq təzyiq sahəsinə doğru əsir.
- 2Yarımküməni müəyyənləşdir: Söhbət Cənub yarımkürəsindən gedir.
- 3Külək adını tap: Cənub yarımkürəsində bu külək cənub-şərq küləyi adlanır.
- 4Meyil istiqamətini tap: Koriolis qüvvəsi Cənub yarımkürəsində hava axınlarını sola meyil etdirir.
- 5Nəticə: Cənub-şərq küləyi Koriolis qüvvəsi tərəfindən sola meyil etdirilir.
- 1Qızma fərqini müəyyənləşdir: Yayda quru okeana nisbətən tez qızır.
- 2Təzyiq sahəsini müəyyənləşdir: Tez qızan quru üzərində alçaq təzyiq sahəsi yaranır.
- 3Hava hərəkətini müəyyənləşdir: Hava yüksək təzyiqli okeandan alçaq təzyiqli quruya doğru hərəkət edir.
- 4Nəticə: Bu proses yay mussonunu — okeandan quruya əsən küləyi — yaradır.
Passat, qərb və şimal-şərq/cənub-şərq küləklərinin istiqamətlərini qarışdırmaq tipik səhvdir: passat və şimal-şərq/cənub-şərq küləkləri ekvatora doğru, qərb küləkləri isə ekvatordan uzağa əsir.
Koriolis qüvvəsinin meyil istiqamətini qarışdırma: Şimal yarımkürəsində sağa, Cənub yarımkürəsində sola.
Yay mussonu ilə qış mussonunun təzyiq sahələrini qarışdırma: yayda quru üzərində alçaq, qışda isə yüksək təzyiq olur.
Musson sözü ərəb dilindən «mövsüm» mənasını daşıyır — külək öz istiqamətini ildə iki dəfə dəyişir.
Ekvatordan uzaqlaşdıqca Koriolis qüvvəsinin meyiletmə təsiri güclənir.
Qaydalar
- 1Daimi küləklər yüksək atmosfer təzyiqi sahələrindən alçaq təzyiq sahələrinə doğru əsir; onlar Yer kürəsini əhatə edir və atmosferin ümumi dövranının mühüm tərkib hissəsidir.
- 2Koriolis (meyiletmə) qüvvəsi Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasından yaranır: hava axınları Şimal yarımkürəsində sağa, Cənub yarımkürəsində sola meyil edir və ekvatordan uzaqlaşdıqca meyiletmə artır.
- 3Passat küləkləri tropik enliklərin yüksək təzyiq sahələrindən ekvatorial alçaq təzyiq sahələrinə, qərb küləkləri isə həmin yüksək təzyiq sahələrindən mülayim enliklərin (45-60°) alçaq təzyiq sahələrinə doğru əsir.
- 4Şimal yarımkürəsində şimal-şərq, Cənub yarımkürəsində cənub-şərq küləkləri qütblərin yüksək təzyiq sahələrindən mülayim enliklərin alçaq təzyiq sahələrinə doğru əsir.
- 5Qərb küləkləri Avrasiyada Ural dağlarına qədər bol yağıntı gətirir, Antarktida ətrafında soyuq Qərb küləkləri cərəyanını yaradır, Alyaska və Çilinin cənub-qərb qurtaracağında bol yağıntıya səbəb olur.
- 6Musson küləkləri materiklərlə okeanların fəsillər üzrə qeyri-bərabər qızmasından yaranır: yay mussonu okeandan quruya, qış mussonu isə materikdən okeanlara doğru əsir.
- 7İyuldan oktyabra qədər davam edən yay mussonu Şərqi, Cənub-Şərqi və Cənubi Asiyada hakimdir; musson küləkləri Xuanxe, Yantszı, Mekonq, Qanq, Amur və Brahmaputra çaylarının rejiminə və çəltikçiliyin inkişafına təsir göstərir.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir