Yağıntıların paylanması
Yağıntı növləri (leysan, aramsız-narın, çiskin), paylanma amilləri və Azərbaycanda yağıntının ərazi üzrə fərqləri.
Atmosfer yağıntıları buludlardan yağış, qar və dolu, Yer səthinə yaxın hava qatından isə şeh, duman, qırov və sırsıra şəklində düşür və miqdarı mm ilə ölçülür. Yağıntıların 79%-i okean və dənizlərin, 21%-i isə qurunun üzərinə düşür. Yağışlar düşmə xarakterinə görə leysana, aramsız-narına və çiskinə bölünür: leysan qısamüddətli və gur olub topa-yağış buludlarından, aramsız-narın az intensiv olub laylı-yağış və yüksək-laylı buludlarından, çiskin isə xırda damcılı olub laylı və laylı-topa buludlarından yağır. Yağıntının paylanmasına coğrafi enlik, atmosfer təzyiqi sahələri, okeana yaxınlıq, okean cərəyanları, dağ yamaclarının küləyə istiqaməti və mütləq hündürlük təsir edir; yağıntının yarısı ekvatorial enliklərə düşür. Dünyada ən yüksək mütləq maksimum Himalay dağlarının cənubundakı Çerapunci rayonunda qeydə alınıb, Havay adalarında orta illik yağıntı 11000-12000 mm-ə çatır, ən az yağıntı isə Atakama və Liviya səhralarına (1-5 mm/il) düşür. Azərbaycanda yağıntı ərazi üzrə qeyri-bərabərdir: Puta ən az, Talış dağlarının ətəkləri isə ən çox yağıntı görür və mövsümi paylanma bölgədən bölgəyə dəyişir.
Məsələn: Talış dağlarının ətəklərinə ildə 1400-1700 mm yağıntı düşdüyü halda, Abşeron yarımadasının Puta məntəqəsinə cəmi 150 mm-ə qədər yağıntı düşür.
Əsas terminlər
| Yağış növü | Yarandığı bulud | Xarakteri |
|---|---|---|
| Leysan | Topa-yağış | Qısamüddətli, gur sulu |
| Aramsız-narın | Laylı-yağış, yüksək-laylı | Az intensiv, uzun sürən |
| Çiskin | Laylı, laylı-topa | Xırda damcılı, asta düşən |
Yağışlar düşmə xarakterinə görə üç növə bölünür və hər biri fərqli bulud tipindən yağır.
| Ərazi | İllik yağıntı |
|---|---|
| Talış dağlarının ətəkləri | 1400-1700 mm |
| Böyük Qafqazın orta dağlığı | 1300 mm-ə qədər |
| Kiçik Qafqazın yüksək dağlığı | 800-850 mm |
| Naxçıvan MR-in Arazboyu zonası | 200-400 mm |
| Puta (Abşeron) | 150 mm-ə qədər |
Ölkə daxilində yağıntı ən çoxdan ən aza doğru Talışdan Putaya qədər kəskin azalır.
- 1Payları müəyyən et: Yağıntının 79%-i okean və dənizlərin, 21%-i isə qurunun üzərinə düşür.
- 2Fərqi tap: İki payın fərqi çıxma ilə hesablanır: 79% - 21%.
- 3Hesabla: 79 - 21 = 58.
- 4Nəticə: Okean və dənizlərin payı qurunun payından 58% çoxdur.
- 1Göstəriciləri müəyyən et: Talış dağlarının ətəklərinə 1400-1700 mm, Puta məntəqəsinə isə 150 mm-ə qədər yağıntı düşür.
- 2Ən böyük fərq üçün hədləri seç: Ən böyük fərqi tapmaq üçün Talışın yuxarı həddi (1700 mm) və Putanın göstəricisi (150 mm) götürülür.
- 3Hesabla: 1700 - 150 = 1550.
- 4Nəticə: Talış ətəkləri ilə Puta arasında illik yağıntı fərqi 1550 mm-ə çatır.
Yağış, qar və dolunu yağışın düşmə xarakterinə görə növü saymaq səhvdir — bunlar yağıntının Yer səthinə düşmə formasıdır; düşmə xarakterinə görə növlər leysan, aramsız-narın və çiskindir.
Leysanı laylı-yağış buludu ilə əlaqələndirmək səhvdir — leysan topa-yağış buludundan, aramsız-narın isə laylı-yağış və yüksək-laylı buludlardan yağır.
Fərq sualında ən böyük fərqi tapmaq üçün düzgün hədd seç — Talışın yuxarı həddi (1700 mm) götürülməli, aşağı həddi (1400 mm) yox.
Yer kürəsində düşən yağıntının yarısı ekvatorial enliklərə düşür — bu zona ən yağıntılı zona kimi yadda qalmalıdır.
Qaydalar
- 1Atmosfer yağıntıları həm buludlardan (yağış, qar, dolu), həm də Yer səthinə yaxın hava qatından (şeh, duman, qırov, sırsıra) əmələ gəlir.
- 2Yağıntının miqdarı düşən suyun əmələ gətirdiyi qatın qalınlığı ilə, mm-lə ölçülür.
- 3Leysan yağışı topa-yağış buludlarından, aramsız-narın yağış laylı-yağış və yüksək-laylı buludlarından, çiskin isə laylı və laylı-topa buludlarından yağır.
- 4Yağıntının paylanmasına coğrafi enlik, atmosfer təzyiqi sahələri, okeana yaxınlıq, okean cərəyanları, dağ yamaclarının istiqaməti və mütləq hündürlük təsir edir.
- 5Yer kürəsində düşən yağıntının yarısı ekvatorial enliklərə düşür; dünyanın ən yüksək mütləq maksimumu Çerapunci rayonunda, ən az yağıntı isə Atakama və Liviya səhralarında (1-5 mm/il) qeydə alınır, Havay adalarında orta illik yağıntı 11000-12000 mm-ə çatır.
- 6Azərbaycanda yağıntı ərazi üzrə qeyri-bərabər paylanır: ən az Putaya, ən çox isə Talış dağlarının ətəklərinə düşür, düzənlikdən orta dağlığa doğru miqdar artır, yüksək dağlıqda isə azalır.
- 7Azərbaycanda yağıntının çox hissəsi dağlarda yazda və yayın əvvəlində, Lənkəranda payızda (sentyabr-noyabr aylarında), düzənliklərdə isə yazda və payızda düşür; düzənliklərdə ən az yağıntı yayda olur.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir