Okean suyunun duzluluğu və şəffaflığı
Okean suyunun duzluluğu (promillə), izoqalin, natrium-xlor, enliklər üzrə duzluluq və suyun şəffaflığı.
Okean suyunun duzluluğu bir litr suda həll olan duzların miqdarı ilə ölçülür və promillə (‰) ifadə olunur; promillə tamın 1/1000 hissəsini göstərir. Xəritədə duzluluğu eyni olan nöqtələri birləşdirən xətlərə izoqalin deyilir. Okean suyunda həll olmuş elementlərin 80%-ni duzlar təşkil edir; duzlar arasında natrium-xlor birinci yeri tutur və okean suyu buna görə acı-şordur, maqnezium isə suya acılıq dadı verir. Dünya okeanında orta duzluluq 35‰-dir, yəni 1 litr suda 35 qram, 1 tonda isə 35 kq duz həll olmuşdur. Duzluluğa yağıntıların və buxarlanmanın miqdarı, çay və buzlaq suları, okean cərəyanları təsir edir: səthdən şirin su buxarlandığı üçün buxarlanma duzluluğu artırır, aysberqlər isə yüksək coğrafi enliklərdə onu azaldır. İsti cərəyanların duzluluğu çox, soyuq cərəyanlarınkı azdır. Duzluluq ekvatorial enliklərdə 34-35‰, tropiklərdə 36-37‰-dir, mülayim və qütb enliklərində isə yenidən azalaraq 32‰-ə düşür. Daxili dənizlərdə duzluluq çay suları ilə buxarlanmanın nisbətindən asılı olaraq müxtəlif olur: Mərmərədə 25‰, Qarada 18‰, Azovda 12‰, Baltikdə 11‰. Suyun şəffaflığı diametri 30 sm olan gümüşü rəngli lövhənin göründüyü məsafəyə əsasən təyin edilir.
Məsələn: Sakit okeanın tropik və subtropik enliklərində suyun şəffaflığı daha yüksəkdir.
Əsas terminlər
| Enlik qurşağı | Duzluluq |
|---|---|
| Ekvatorial enliklər | 34-35‰ |
| Tropik enliklər | 36-37‰ |
| Mülayim və qütb enliklər | 32‰ |
Duzluluq ekvatordan tropiklərə doğru artır, sonra qütblərə doğru yenidən azalır.
| Dəniz | Duzluluq |
|---|---|
| Qırmızı dəniz | 42‰ |
| Mərmərə dənizi | 25‰ |
| Qara dəniz | 18‰ |
| Azov dənizi | 12‰ |
| Baltik dənizi | 11‰ |
Daxili dənizlərin duzluluğu çay suları ilə buxarlanmanın nisbətindən asılı olaraq dəyişir.
- 1Göstəriciləri yaz: Suyun duzluluğu 30‰, miqdarı isə 4 litrdir.
- 21 litrdəki duzu tap: 30‰ o deməkdir ki, hər litrdə 30 qram duz həll olub.
- 3Ümumi duzu hesabla: 30 qram × 4 litr = 120 qram.
- 4Nəticə: 4 litr suda 120 qram duz həll olmuşdur.
- 1İlkin göstəriciləri yaz: 1 litr dəniz suyunun duzluluğu 15‰-dir, yəni tərkibində 15 qram duz var.
- 2Duzun qaldığını əsas götür: Buxarlanma zamanı yalnız şirin su buxarlanır, 15 qram duz suda qalır.
- 3Yeni su həcmini tap: Suyun yarısı buxarlandığı üçün qalan su həcmi 0,5 litrdir.
- 4Yeni duzluluğu hesabla: 15 qram duz 0,5 litr suda həll olduğundan, duzluluq 15 ÷ 0,5 = 30‰ olur.
Buxarlanma zamanı duzluluğun azaldığını düşünmək səhvdir — səthdən şirin su buxarlanır, duz suda qalır, ona görə duzluluq əksinə artır.
Aysberqlərin əridikdə duzluluğu artırdığını düşünmək səhvdir — onlar şirin buz kütləsidir və yüksək coğrafi enliklərdə duzluluğu azaldır.
Ekvatordan qütblərə doğru duzluluq tək istiqamətdə dəyişmir: əvvəlcə tropiklərə qədər artır (36-37‰), sonra mülayim və qütb enliklərində yenidən azalır (32‰).
Daxili dənizləri duzluluğa görə az-çox sırala: Baltik (11‰) → Azov (12‰) → Qara (18‰) → Mərmərə (25‰) → Qırmızı dəniz (42‰).
Duzluluq faizlə (%) yox, promillə (‰) ölçülür — 35‰ tamın 35/1000 hissəsidir.
Qaydalar
- 1Duzluluq bir litr suda həll olan duzların miqdarıdır; promillə (‰) ilə ölçülür və promillə tamın 1/1000 hissəsini göstərir.
- 2Xəritədə duzluluğu eyni olan nöqtələri birləşdirən xətlərə izoqalin deyilir.
- 3Okean suyunda həll olmuş elementlərin 80%-ni duzlar təşkil edir; duzlar arasında birinci yeri natrium-xlor tutur, maqnezium isə suya acılıq dadı verir.
- 4Dünya okeanında orta duzluluq 35‰-dir: 1 litr suda 35 qram, 1 tonda 35 kq duz olur — duz kütləsini hesablayarkən bu nisbətdən istifadə et.
- 5Buxarlanma duzluluğu artırır, aysberqlər isə yüksək coğrafi enliklərdə duzluluğu azaldır.
- 6İsti okean cərəyanlarının duzluluğu çox, soyuq cərəyanlarınkı azdır.
- 7Duzluluq ekvatorial enliklərdə 34-35‰, tropiklərdə 36-37‰-dir, mülayim və qütb enliklərində isə 32‰-ə düşür.
- 8Suyun şəffaflığı diametri 30 sm olan gümüşü rəngli lövhənin göründüyü məsafə ilə təyin edilir.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir