Coğrafi təbəqə
Coğrafi təbəqənin sərhədləri, tərkib hissələri və Yerdəki həyatın inkişaf mərhələləri.
Coğrafi təbəqə Yerin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan və birlikdə inkişaf edən təbəqələrinin — litosferin üst hissəsinin, atmosferin aşağı hissəsinin, hidrosferin və biosferin — Yeri vahid formada əhatə edən hissəsidir. Onun yuxarı sərhədi ozon qatından aşağıda, Yer səthindən 20-25 km hündürlükdə, troposferdən yuxarıda keçir. Aşağı sərhədi isə Yer qabığında səthdən 10-12 km dərinlikdə, hidrosferdə Marian çökəkliyində, bentosların yaşadığı zonada yerləşir. Bu təbəqədə proseslər həm Günəş enerjisi, həm də Yerin daxili enerjisi hesabına baş verir; burada həyat və üzvi maddələr mövcuddur. İnkişafın ilkin mərhələsində dağ süxurları, su və hava olmuşdur; bir neçə milyard il əvvəl orqanizmlər inkişaf edərək sürətlə yayılmış, bütün komponentlərə təsir göstərib onları dəyişmiş və coğrafi təbəqənin mühüm tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Biosfer coğrafi təbəqənin orqanizmlərin yayıldığı və onlar tərəfindən dəyişdirilən hissəsidir; komponentləri daim inkişaf etdiyinə və yayılma arealı genişləndiyinə görə o, coğrafi təbəqənin daha geniş hissəsini əhatə edir. İnsan cəmiyyəti burada yaşadığına görə onun tərəfindən dəyişdirilən sahələr də sürətlə genişlənir.
Məsələn: tropik və qütbətrafı rayonlarda bitki-heyvanat aləmi yoxsul olsa da, orada da Yerin təbəqələri arasında əlaqələr mövcuddur və coğrafi təbəqə bütün Yer planetini əhatə edir.
Əsas terminlər
| Sərhəd | Yeri |
|---|---|
| Yuxarı sərhəd | Yer səthindən 20-25 km hündürlükdə, ozon qatından aşağıda |
| Aşağı sərhəd (Yer qabığı) | Səthdən 10-12 km dərinlikdə |
| Aşağı sərhəd (hidrosfer) | Marian çökəkliyində, bentosların yaşadığı zonada |
Coğrafi təbəqə həm atmosferə yuxarı, həm Yer qabığına və hidrosferə aşağı sərhədlə malikdir.
| Səth | Növ |
|---|---|
| Okean səthi | Birbaşa buxarlanma |
| Torpaq səthi | Birbaşa buxarlanma |
| Axar su səthi | Birbaşa buxarlanma |
| Bitkilər | Transpirasiya |
Buxarlanma dörd fərqli səthdən baş verir, dördüncüsü bitkilərdəki transpirasiyadır.
- 1Yuxarı hissəni yaz: Səthdən atmosferdəki yuxarı sərhədə qədər olan hissə 20-25 km-dir.
- 2Aşağı hissəni yaz: Səthdən Yer qabığındakı aşağı sərhədə qədər olan hissə 10-12 km-dir.
- 3Cəmini tap: 20-25 km-ə 10-12 km əlavə etdikdə 30-37 km alınır.
- 4Nəticə: Coğrafi təbəqənin ümumi qalınlığı təqribən 30-37 km-dir.
- 1Şərti xatırla: Yuxarı sərhəd Yer səthindən 20-25 km hündürlükdə keçir.
- 2Nöqtənin hündürlüyünü müqayisə et: 18 km hündürlük bu sərhəddən (20-25 km) azdır.
- 3Nəticə: 18 km hündürlükdəki nöqtə coğrafi təbəqəyə daxildir, çünki sərhədin altındadır.
20-25 km ilə 10-12 km-i qarışdırmaq səhvdir — 20-25 km yuxarı (atmosferdəki) sərhəd, 10-12 km isə aşağı (Yer qabığındakı) sərhəddir.
Biosferin yayılma arealının daraldığını düşünmək səhvdir — komponentləri daim inkişaf etdiyi üçün o, əksinə, coğrafi təbəqənin getdikcə daha geniş hissəsini əhatə edir.
Hidrosferdəki aşağı sərhədi Yer qabığındakı 10-12 km ilə eyni hesab etmə — hidrosferdə sərhəd Marian çökəkliyində, bentosların yaşadığı zonada keçir.
Tropik və qütbətrafı rayonlarda bitki-heyvanat aləmi yoxsul olsa da, bu ərazilər coğrafi təbəqədən kənarda deyil — təbəqələr arası əlaqə orada da davam edir.
Yerin ilk atmosferini vulkanizm yaratmışdır — bunu nəhəng sürünənlər və ya ilk quşlarla qarışdırma.
Qaydalar
- 1Coğrafi təbəqə litosferin üst hissəsini, atmosferin aşağı hissəsini, hidrosferi və biosferi əhatə edir; bu təbəqələr bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir və birlikdə inkişaf edir.
- 2Coğrafi təbəqənin yuxarı sərhədi Yer səthindən 20-25 km hündürlükdə, ozon qatından aşağıda və troposferdən yuxarıda keçir.
- 3Coğrafi təbəqənin aşağı sərhədi Yer qabığında səthdən 10-12 km dərinlikdə, hidrosferdə isə Marian çökəkliyində, bentosların yaşadığı zonada keçir.
- 4Coğrafi təbəqədə proseslər həm Günəş enerjisi, həm də Yerin daxili enerjisi hesabına baş verir və burada həyat, üzvi maddələr mövcuddur.
- 5Biosfer coğrafi təbəqənin orqanizmlərin yayıldığı və onlar tərəfindən dəyişdirilən hissəsidir; komponentləri daim inkişaf etdiyi və yayılma arealı genişləndiyi üçün o, coğrafi təbəqənin daha geniş hissəsini əhatə edir, insan cəmiyyəti burada yaşadığına görə isə dəyişdirilən sahələr sürətlə genişlənir.
- 6Tropik və qütbətrafı rayonlarda bitkilər üçün ya rütubət, ya da günəş işığı kifayət qədər olmadığından bitki-heyvanat aləmi yoxsuldur, lakin orada da təbəqələr arasında əlaqələr olduğuna görə coğrafi təbəqə bütün Yer planetini əhatə edir.
- 7Yerin xarici təbəqələri arasındakı qarşılıqlı əlaqədə buxarlanma dörd səthdən — okean səthindən, torpaq səthindən, axar su səthindən və bitkilərdən (transpirasiya) — baş verir; səth axını və yeraltı axın isə suyun yerdəyişməsidir.
Məşq
5 asan · 5 orta · 5 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir