Bitki və heyvanların yaşayış mühiti
Bitki-heyvanların mühitə uyğunlaşması: ekvatorial, savanna, səhra, buz səhrası və mülayim zonaların şəraiti.
Yer üzərində istilik və rütubətlənmənin müxtəlif olması bitki və heyvanlar aləminin də müxtəlifliyinə səbəb olur. Bitkilər istiliyə, günəş işığına və rütubətə tələbatına görə yarpaq formasını (enli, iynə, codyarpaqlı, tikanlı) və kök sistemini dəyişməklə mühitə uyğunlaşır; heyvanlar isə dərisinin rənginə, dərialtı piy qatına, qidalanmasına və həyat tərzinə görə fərqlənir. Biomüxtəliflik canlı orqanizmlərin növ müxtəlifliyini və dəyişməsini göstərir; Azərbaycanda 2006-cı ildə «Biomüxtəlifliyin qorunması üçün fəaliyyət planı» qəbul edilmişdir. İlboyu istilik və rütubətin kifayət qədər olduğu ekvatorial enliklərdə (25-28°C, 2000-3000 mm və daha çox yağıntı) bitki və heyvanat aləmi çox zəngindir, bitkilərin əksəriyyəti həmişəyaşıldır, heyvanların bir qrupu bataqlıq səthdən və yırtıcılardan qorunmaq üçün ağaclarda yaşayır və ya gecə həyatı sürür. Savannalarda quraq qış heyvanların mövsümi miqrasiyasına səbəb olur. Səhralarda az yağıntı bitkiləri dərin kökə və tikana, heyvanları isə sürətli hərəkətə və ya susuzluğa dözümə uyğunlaşdırır. Buz səhralarında bitki örtüyü demək olar ki, yoxdur, yayda buzdan azad sahillərdə mamır və şibyə bitir. Mülayim enliklərdə şimalda iynəyarpaqlı tayqa meşələri, cənubda enliyarpaqlı meşələr, daha cənubda isə meşə-çöl və çöllər yayılır.
Məsələn: səhra bitkiləri illik yağıntısı 150-170 mm-dən az olan ərazidə suyu 10 m-dən çox dərindən götürmək üçün kökünü dərinə göndərir.
Əsas terminlər
| Mühit | İllik yağıntı | Bitki-heyvan uyğunlaşması |
|---|---|---|
| Ekvatorial enliklər | 2000-3000 mm və çox | Zəngin, əksəriyyəti həmişəyaşıl bitki; ağacda yaşayan və ya gecə həyatı sürən heyvanlar |
| Savanna-seyrək meşə | 1000-2000 mm | Hündür ot örtüyü; quraq qışda heyvanların mövsümi miqrasiyası |
| Səhra-yarımsəhra | 150-170 mm-dən az | Dərin köklü, tikanlı bitki; sürətli hərəkət edən və ya susuzluğa dözümlü heyvan |
Yağıntı azaldıqca bitki örtüyü seyrəkləşir, heyvanlar quraqlığa uyğunlaşır.
| Zona | Yerləşmə | Bitki örtüyü |
|---|---|---|
| Tayqa | Mülayim enliklərin şimalı | Soyuğa davamlı iynəyarpaqlı meşə |
| Enliyarpaqlı meşə | Tayqadan cənubda | Enliyarpaqlı ağaclar |
| Meşə-çöl və çöl | Meşələrdən daha cənubda | Ot örtüyü üstünlük təşkil edir |
Şimaldan cənuba doğru iynəyarpaqlı meşə enliyarpaqlı meşəyə, sonra meşə-çöl və çölə keçir.
- 1Göstəriciləri topla: Yanvarın orta aylıq temperaturu -20 - 25°C, iyulun 10-20°C, illik yağıntı isə 300-600 mm-dir.
- 2Temperaturu qiymətləndir: Qışın mənfi temperaturla sərt keçməsi ekvatorial (25-28°C) və subekvatorial (20-30°C) enliklərə uyğun gəlmir.
- 3Yağıntını qiymətləndir: 300-600 mm yağıntı səhra-yarımsəhranın 150-170 mm-dən az həddindən xeyli çoxdur.
- 4Nəticə çıxar: Hər iki göstərici birlikdə bu ərazinin mülayim enliklərin şimalına aid olduğunu göstərir.
- 1Göstəricini oxu: Bir ərazinin illik yağıntısı 150-170 mm-dən azdır.
- 2Zonanı tap: Bu göstərici səhra-yarımsəhra zonasına aiddir.
- 3Bitki uyğunlaşmasını çıxar: Az yağıntı bitkiləri suyu 10 m-dən dərindən götürmək üçün dərin kökə və tikanlı yarpağa yönəldir.
- 4Heyvan uyğunlaşmasını çıxar: Su qıtlığı heyvanları 50-60 km/saat sürətlə hərəkətə və ya susuzluğa uzun müddət dözümə uyğunlaşdırır.
Ekvatorial enliklərin orta illik temperaturunu (25-28°C) subekvatorial savanna-seyrək meşə zonasının temperaturu (20-30°C) ilə qarışdırmaq tipik səhvdir.
Buz səhralarını (Antarktida və Şimal Buzlu okeanı sahilləri) ekvatorial meşələrlə qarışdırmaq səhvdir — birincidə bitki örtüyü demək olar ki, yoxdur, ikincidə isə çox zəngindir.
Yağıntı həddlərini qarışdırma: ekvatorial enliklər 2000-3000 mm və çox, savanna 1000-2000 mm, səhra-yarımsəhra 150-170 mm-dən az.
Ekvatorial meşədə heyvanların ağacda yaşaması və ya gecə həyatı sürməsinin səbəbi bataqlıq səth və yırtıcılardan qorunma ehtiyacıdır.
Mülayim enliklərdə şimaldan cənuba doğru ardıcıllıq tayqa → enliyarpaqlı meşə → meşə-çöl → çöldür; istiqaməti tərsinə salma.
Qaydalar
- 1Bitkilər istiliyə, işığa və rütubətə tələbatına uyğun olaraq yarpaq formasını və kök sisteminin inkişafını dəyişməklə mühitə uyğunlaşır.
- 2Heyvanlar dərisinin rənginə, dərialtı piy qatına, qidalanmasına və həyat tərzinə görə yaşadığı mühitə uyğunlaşır.
- 3Ekvatorial enliklərdə (25-28°C, ilboyu 2000-3000 mm və daha çox yağıntı) bitki-heyvanat aləmi çox zəngindir, bitkilərin əksəriyyəti həmişəyaşıldır.
- 4Subekvatorial savanna və seyrək meşə zonasında (20-30°C, 1000-2000 mm yağıntı) quraq qış heyvanların mövsümi miqrasiyasına səbəb olur.
- 5Səhra-yarımsəhralarda (150-170 mm-dən az yağıntı) bitkilər dərin kök və tikanla, heyvanlar isə sürətli hərəkət (50-60 km/s) və ya susuzluğa dözümlə quraqlığa uyğunlaşır.
- 6Mülayim enliklərdə şimalda soyuğa davamlı iynəyarpaqlı tayqa meşələri, cənuba doğru isə enliyarpaqlı meşələr, sonra meşə-çöl və çöllər yayılır.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir