Təbii ehtiyatların təsərrüfat əhəmiyyəti
Xammalın iqtisadi ehtiyata çevrilməsi, dünya üzrə yataqların yerləşməsi və Azərbaycanın təbii sərvətləri.
Təbii ehtiyatlar hər bir ölkənin mühüm iqtisadi potensialını təşkil edir və sənayenin sahə strukturunu formalaşdırır. Kəşf edilib istismar olunan xammallar maddi istehsalın müxtəlif sahələrində istifadə olunur: bir qismi hazır məhsula çevrilir, digəri isə xammal və ya yarımfabrikat kimi satılır. İstehsala cəlb edilən xammal müəyyən emal mərhələsindən keçdikdən sonra iqtisadi ehtiyata çevrilir; bundan əvvəl onun kəşfi, kəmiyyət və keyfiyyətinin müəyyən edilməsi, yəni qiymətləndirilməsi aparılır. Yanacaq və elektrik enerjisi ilə birlikdə sənaye məhsullarının istehsalına çəkilən xərclərin 75%-ni xammalların maya dəyəri təşkil edir; xammalların çox hissəsi İEOÖ-də yerləşir, onların əsas istifadəçiləri isə İEÖ-dir, ona görə bu ölkələr xammal bazaları əldə etmək uğrunda daim mübarizə aparırlar. Geniş əraziyə malik ölkələr əksər təbii ehtiyatlara sahibdir, neft-qaz, mis filizi, dəmir filizi və meşə ehtiyatları isə dünyanın müəyyən regionlarında cəmləşib. Azərbaycan da neft, təbii qaz, dəmir filizi, alunit və tikinti materialları kimi zəngin sərvətlərə malikdir və onlardan təsərrüfatda geniş istifadə olunur.
Məsələn: Kiçik Qafqazda yerləşən Daşkəsən rayonunda dəmir filizi və alunit ehtiyatlarından istifadə əsasında metallurgiya sənayesi yaradılmışdır.
Əsas terminlər
| Ehtiyat | Region |
|---|---|
| Neft-qaz | İran körfəzi sahilləri |
| Mis filizi | And dağları, Mərkəzi Afrika |
| Dəmir filizi | Rusiya, Ukrayna, Braziliya, Avstraliya |
| Meşə ehtiyatları | Kanada, Rusiya, Braziliya |
Mühüm ehtiyatlar bütün Yer üzərinə deyil, konkret regionlara cəmləşib.
| Ərazi | Sərvət |
|---|---|
| Ovalıqlar, Xəzərin şelf zonası | Neft, təbii qaz |
| Kiçik Qafqaz, Naxçıvan MR | Dəmir filizi, polimetal filizləri, alunit |
| Abşeron yarımadası | Tikinti materialları |
| Dağlıq və dağətəyi ərazilər | Mineral bulaqlar, turizm-rekreasiya ehtiyatları |
Ölkənin sərvətləri relyefə görə fərqli əraziyə paylanıb.
- 1Qiymətləndirmə: Daşkəsəndə dəmir filizi və alunit ehtiyatları kəşf edilib, kəmiyyəti və keyfiyyəti müəyyənləşdirilib.
- 2Emal mərhələsi: Xammal istehsala cəlb edilərək müəyyən emal mərhələsindən keçir.
- 3Nəticə: Bu ehtiyatlar əsasında Daşkəsəndə metallurgiya sənayesi yaradılıb.
- 1Ölkəni götür: Rusiyanın hansı ehtiyat qruplarına aid olduğunu təyin etmək lazımdır.
- 2Region siyahılarını yoxla: Dəmir filizi Rusiya, Ukrayna, Braziliya və Avstraliyada; meşə ehtiyatları isə Kanada, Rusiya və Braziliyada yerləşir.
- 3Uyğunluğu tap: Rusiya hər iki siyahıda eyni zamanda görünür.
- 4Nəticə: Rusiya həm dəmir filizi, həm də meşə ehtiyatları ilə zəngin ölkədir.
Xammalın yerləşdiyi yerlə onu istifadə edən ölkəni qarışdırmaq səhvdir — xammalın çox hissəsi İEOÖ-də yerləşir, əsas istifadəçisi isə İEÖ-dir.
Qiymətləndirməni bazar qiymətinin hesablanması ilə eyniləşdirmək səhvdir — qiymətləndirmə ehtiyatın kəşfini, kəmiyyət və keyfiyyətinin müəyyən edilməsini əhatə edir.
Xammalın iqtisadi ehtiyata çevrilmə ardıcıllığını tərsinə salmaq səhvdir — əvvəlcə qiymətləndirmə, sonra emal mərhələsi gəlir, geriyə xammala qayıdış olmur.
Bir ehtiyat növü eyni vaxtda bir neçə ölkənin sərvəti ola bilər — dəmir filizi həm dünya üzrə Rusiya, Ukrayna, Braziliya və Avstraliyada, həm də Azərbaycanda mühüm sərvətdir.
Regionları qısaca yadda saxla: neft-qaz → İran körfəzi, mis filizi → And dağları və Mərkəzi Afrika, dəmir filizi → Rusiya-Ukrayna-Braziliya-Avstraliya, meşə → Kanada-Rusiya-Braziliya.
Qaydalar
- 1İstehsala cəlb edilən xammal müəyyən emal mərhələsindən keçdikdən sonra iqtisadi ehtiyata çevrilir.
- 2Təbii ehtiyatların qiymətləndirilməsinə onların kəşfi, kəmiyyət və keyfiyyətinin müəyyən edilməsi aiddir.
- 3Geniş əraziyə malik olan ölkələr (Braziliya, Rusiya, Çin, ABŞ, Avstraliya, Kanada) əksər təbii ehtiyatlara malikdir.
- 4Dünya üzrə mühüm ehtiyatlar müəyyən regionlarda cəmləşib: neft-qaz İran körfəzində, mis filizi And dağları və Mərkəzi Afrikada, dəmir filizi Rusiya, Ukrayna, Braziliya və Avstraliyada, meşə ehtiyatları Kanada, Rusiya və Braziliyada yerləşir.
- 5Azərbaycanın mühüm təbii sərvətlərinə neft, təbii qaz, yodlu-bromlu sular, dəmir filizi, polimetal filizləri, alunit və tikinti materialları aiddir.
- 6Kiçik Qafqazda Daşkəsən rayonunda dəmir filizi və alunit ehtiyatları əsasında metallurgiya sənayesi, Gədəbəy və Daşkəsəndə isə Qızıl emalı zavodu fəaliyyət göstərir.
Məşq
9 asan · 9 orta · 9 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir