Təbii ehtiyatlar
Təbii ehtiyatların növləri, tükənən-tükənməyən təsnifatı, potensial ehtiyatlar və təminat ölçüsü.
Təbii ehtiyatlar əhalinin yaşaması və təsərrüfat fəaliyyəti üçün istifadə edilən təbii sərvətlərdir. Onların bir hissəsi birbaşa istifadə olunur, digər qismi isə əvvəlcə emal edilir. Əsas növlərinə günəş enerjisi, Yerin daxili istiliyi (geotermal), su, torpaq, bitki, heyvan və mineral ehtiyatlar aiddir. Mineral ehtiyatlar filiz, qeyri-filiz və yanacaq faydalı qazıntılarına ayrılır: filiz qrupuna dəmir, mis, alüminium və polimetal filizləri, qeyri-filiz qrupuna isə müxtəlif duzlar və mineral tikinti xammalları daxildir. Tükənmə xüsusiyyətinə görə təbii ehtiyatlar tükənən və tükənməyən qruplara ayrılır. Torpaq, su, hava, bitki və heyvan ehtiyatları tükənir, lakin sonra bərpa olunur; bəzən bu bərpa üçün uzun illər lazım gəlir. Mineral ehtiyatlar isə tükənən, bərpa olunmayan ehtiyatlardır. Günəş, külək, geotermal və qabarma-çəkilmə enerjisi tükənməyən sayılır, lakin onlardan istifadə texniki cəhətdən mürəkkəbdir. Potensial ehtiyatlar hazırkı şəraitdə istifadə edilməsi mümkün olmayan, lakin ehtiyatları müəyyən edilmiş sərvətlərdir. Ərazinin təminat səviyyəsi ehtiyatların miqdarından, sahəsindən, geoloji quruluşundan və istifadə dərəcəsindən asılıdır, təminat isə ehtiyatın neçə ilə çatması və ya hər nəfərə düşən miqdarı ilə ölçülür.
Məsələn: torpağın 0,5-1 sm-lik üst məhsuldar qatının bərpası üçün yüz il keçir.
Əsas terminlər
| Qrup | Nümunələr | Xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Tükənən, bərpa olunan | Torpaq, su, hava, bitki, heyvan ehtiyatları | Tükənir, sonra bərpa olunur |
| Tükənən, bərpa olunmayan | Mineral ehtiyatlar | Tükənir, bərpa olunmur |
| Tükənməyən | Günəş, külək, geotermal, qabarma-çəkilmə enerjisi | Tükənmir, istifadəsi texniki cəhətdən mürəkkəbdir |
Ehtiyatın adı tükənib-tükənmədiyini deyil, bərpa olunub-olunmadığını göstərir.
| Qrup | Nümunələr |
|---|---|
| Filiz faydalı qazıntıları | Dəmir, mis, alüminium, polimetal |
| Qeyri-filiz faydalı qazıntıları | Müxtəlif duzlar, mineral tikinti xammalları |
Mineral ehtiyatlar filiz, qeyri-filiz və yanacaq faydalı qazıntılarına ayrılır.
- 1Şərti qeyd et: Dəmir filizi yatağının ehtiyatları müəyyən edilib, lakin hazırkı şəraitdə istifadə etmək mümkün deyil.
- 2İstifadə imkanına görə təsnif et: Hazırda istifadə edilə bilmədiyi üçün bu, potensial ehtiyatdır.
- 3Tükənmə xüsusiyyətinə görə təsnif et: Dəmir filizi mineral ehtiyat olduğu üçün tükənən, bərpa olunmayan qrupa aiddir.
- 4Nəticə: Yataq eyni zamanda həm potensial, həm də tükənən-bərpa olunmayan ehtiyatdır.
- 1Göstəriciləri qeyd et: Braziliyanın dəmir filizi ehtiyatı 17,6 mlrd. ton, əhalisi 195,5 mln. nəfər; Avstraliyanın ehtiyatı 16,0 mlrd. ton, əhalisi isə 24,1 mln. nəfərdir.
- 2Braziliyanın hər nəfərə düşən ehtiyatını tap: 17,6 mlrd. : 195,5 mln. ≈ 90 ton/nəfər.
- 3Avstraliyanın hər nəfərə düşən ehtiyatını tap: 16,0 mlrd. : 24,1 mln. ≈ 664 ton/nəfər.
- 4Nəticə: Ümumi ehtiyatı az olsa da, Avstraliyanın hər nəfərə düşən təminatı Braziliyadan xeyli yüksəkdir.
Təminatı yalnız ümumi ehtiyat həcminə görə qiymətləndirmək səhvdir — təminat həm də əhalinin hər nəfərinə düşən miqdarla ölçülür, ona görə böyük ümumi rəqəm həmişə yüksək təminat demək deyil.
Mineral ehtiyatların bərpa oluna biləcəyini düşünmək səhvdir — torpaq, su, bitki və heyvan ehtiyatları bərpa olunur, mineral ehtiyatlar isə tükəndikdən sonra bərpa olunmur.
«Tükənməyən» sözünü «asan istifadə olunan» kimi anlamaq səhvdir — günəş, külək, geotermal və qabarma-çəkilmə enerjisi tükənmir, lakin onlardan istifadə texniki cəhətdən mürəkkəbdir.
Filiz və qeyri-filizi qarışdırma: dəmir, mis, alüminium və polimetal filizdir; müxtəlif duzlar və mineral tikinti xammalları isə qeyri-filizdir.
Yeddi əsas ehtiyat növündən yalnız günəş və geotermal enerji tükənmir; qalan beşi (su, torpaq, bitki, heyvan, mineral) tükənən qrupdadır.
Qaydalar
- 1Təbii ehtiyatlar əhalinin yaşaması və təsərrüfat fəaliyyəti üçün istifadə edilən təbii sərvətlərdir; bir hissəsi birbaşa istifadə olunur, digər qismi əvvəlcə emal edilir.
- 2Təbii ehtiyatların əsas növləri günəş enerjisi, Yerin daxili istiliyi (geotermal), su, torpaq, bitki, heyvan və mineral ehtiyatlardır.
- 3Mineral ehtiyatlar filiz, qeyri-filiz və yanacaq faydalı qazıntılarına ayrılır: dəmir, mis, alüminium və polimetal filizləri filiz, müxtəlif duzlar və mineral tikinti xammalları isə qeyri-filiz qrupuna aiddir.
- 4Torpaq, su, hava, bitki və heyvan ehtiyatları tükənir, lakin sonra bərpa olunur; mineral ehtiyatlar isə tükənən, bərpa olunmayan ehtiyatlardır.
- 5Günəş, külək, geotermal və qabarma-çəkilmə enerjisi tükənməyən ehtiyatlardır, lakin onlardan istifadə texniki cəhətdən mürəkkəbdir.
- 6Potensial ehtiyatlar hazırkı şəraitdə istifadə edilməsi mümkün olmayan, lakin ehtiyatları müəyyən edilmiş təbii sərvətlərdir.
- 7Ərazinin təbii ehtiyatlarla təminat səviyyəsi ehtiyatların miqdarından, sahəsindən, geoloji quruluşundan və istifadə dərəcəsindən asılıdır; təminat isə ehtiyatın neçə ilə çatması və ya əhalinin hər nəfərinə düşən miqdarı ilə ölçülür.
- 8İstifadəsinin xarakterinə görə təbii ehtiyatlar maddi istehsal sahələrində və qeyri-istehsal sahələrində istifadə olunan növlərə ayrılır.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir