Əhalinin təbii artımı və miqrasiyası
Təbii artımın iki tipi, demoqrafik böhran və partlayış, miqrasiya və onun iştirakçıları, illik mütləq artımın hesablanması.
Əhalinin təbii artımı müəyyən vaxt ərzində, adətən bir ildə, doğulanların sayı ilə ölənlərin sayı arasındakı fərqdir və dünya əhalisinin ümumi sayının çoxalmasında əsas rol oynayır. Dünya ölkələri bu göstəricinin səviyyəsinə görə iki tipə bölünür: birinci tipə aid olan bütün İEÖ və Şərqi Avropa ölkələrində doğum, ölüm və təbii artım aşağıdır, bu da yerli əmək ehtiyatlarının çatışmazlığına və demoqrafik böhrana gətirib çıxarır; ikinci tipə aid İEOÖ-də isə ölüm nisbətən az, doğum və təbii artım yüksəkdir və sürətli artım demoqrafik partlayış yaradır. Bu fərqi tənzimləmək üçün ölkələr demoqrafik siyasət həyata keçirir: birinci tip artımı yüksəltməyə, ikinci tip isə doğumu azaltmağa çalışır. Əhalinin daimi yaşayış yerini dəyişməklə və ya dəyişmədən yerini dəyişməsinə miqrasiya, başqa cür mexaniki hərəkət deyilir; iştirakçıları miqrant, xarici miqrasiyada ölkəyə gələnlər immiqrant, ölkədən gedənlər isə emiqrant adlanır, ixtisaslı kadrların köçünə «beyin axını» deyilir. İllik mütləq təbii artımı tapmaq üçün əhalinin sayı hər 1000 nəfərə düşən artım göstəricisinə vurulub 1000-ə bölünür.
Məsələn: əhalisi 20,5 milyon nəfər olan ölkədə hər 1000 nəfərə təbii artım 15 nəfər olduqda, il ərzində əhalinin sayı mütləq hesabla 307500 nəfər artır.
Əsas terminlər
| Göstərici | Birinci tip | İkinci tip |
|---|---|---|
| Ölkələr | Bütün İEÖ və Şərqi Avropa | İEOÖ |
| Doğum və təbii artım | Aşağı | Yüksək |
| Ölüm | Aşağı | Nisbətən az |
| Nəticə | Demoqrafik böhran | Demoqrafik partlayış |
| Demoqrafik siyasətin məqsədi | Təbii artımı yüksəltmək | Doğumu azaltmaq |
İki tip ölkə əks göstəricilərə malikdir, ona görə də əks istiqamətli demoqrafik siyasət aparır.
| Termin | Mənası |
|---|---|
| Miqrant | Miqrasiya prosesində iştirak edən şəxs |
| İmmiqrant | Xarici miqrasiyada ölkəyə gələn şəxs |
| Emiqrant | Xarici miqrasiyada ölkədən gedən şəxs |
| Beyin axını | İxtisaslı kadrların miqrasiyası |
Miqrasiyanın istiqamətini göstərən terminlər asanlıqla qarışdırılır.
- 1Göstəriciləri qeyd et: Ölkənin əhalisi 20,5 milyon nəfər, hər 1000 nəfərə düşən təbii artım isə 15 nəfərdir.
- 2Əhalini artım göstəricisinə vur: 20500000 × 15 = 307500000.
- 31000-ə böl: 307500000 : 1000 = 307500.
- 4Nəticə: İl ərzində əhalinin sayı mütləq hesabla 307500 nəfər artır.
- 1Göstəriciləri qeyd et: Bir şəhərdə əhalinin sayı 85,5 min nəfərdən 97,5 min nəfərə çatıb, miqrasiya hesabına isə 2,8 min nəfər artıb.
- 2Ümumi artımı tap: 97,5 − 85,5 = 12,0 min nəfər.
- 3Miqrasiya hissəsini çıx: Ümumi artımdan miqrasiya hesabına olan hissə çıxılır: 12,0 − 2,8 = 9,2.
- 4Nəticə: Təbii artım hesabına əhalinin sayı 9,2 min nəfər çoxalıb.
İllik mütləq artımı hesablayarkən 1000-ə əvəzinə 100-ə bölmək səhvdir — göstərici hər 1000 nəfərə verildiyi üçün son addımda mütləq 1000-ə bölünməlidir.
Köçüb gələnlərin sayını doğum-ölüm fərqinə əlavə edib təbii artıma qatmaq səhvdir — miqrasiya hesabına olan artım təbii artıma daxil deyil, ondan ayrı hesablanır.
İmmiqrant və emiqrant terminlərini qarışdırmaq səhvdir — ölkəyə gələn immiqrant, ölkədən gedən isə emiqrantdır.
Birinci və ikinci tipin nəticələrini tərsinə salma — aşağı təbii artım demoqrafik böhrana, yüksək təbii artım isə demoqrafik partlayışa aparır, əksinə yox.
Birinci tip ölkələr artımı yüksəltməyə, ikinci tip ölkələr isə doğumu azaltmağa çalışır — hər tip öz problemini əks istiqamətdə həll edir.
Qaydalar
- 1Təbii artım = doğulanların sayı − ölənlərin sayı (adətən 1 il ərzində hesablanır).
- 2Birinci tip ölkələrdə (bütün İEÖ və Şərqi Avropa) doğum, ölüm və təbii artım aşağıdır; bu, əmək ehtiyatlarının çatışmazlığına və demoqrafik böhrana səbəb ola bilər.
- 3İkinci tip ölkələrdə (İEOÖ) ölüm nisbətən az, doğum və təbii artım yüksəkdir; sürətli artım demoqrafik partlayış yaradır.
- 4Miqrasiya — insanların daimi yaşayış yerini dəyişməklə və ya dəyişmədən bir yerdən digərinə (rayondan rayona, ölkədən ölkəyə) köçməsidir; başqa adı mexaniki hərəkətdir.
- 5Xarici miqrasiyada ölkəyə gələn immiqrant, ölkədən gedən isə emiqrant adlanır; ixtisaslı kadrların köçünə «beyin axını» deyilir.
- 6İllik mütləq təbii artım = (əhalinin sayı × hər 1000 nəfərə düşən artım) : 1000.
Məşq
9 asan · 9 orta · 9 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir