İstehsalın təşkili formaları
İxtisaslaşma, təmərküzləşmə, kooperativləşmə, kombinələşmə anlayışları və Azərbaycandakı sənaye qovşaqları.
İstehsalın təşkili formaları təsərrüfat obyektlərinin necə fəaliyyət göstərdiyini və bir-biri ilə necə əlaqələndiyini izah edir, çünki hər forma fərqli səbəbdən yaranır. İxtisaslaşma ölkədə, iqtisadi rayonda və ya müəssisədə hər hansı bir məhsulun istehsalının üstün inkişafıdır; o, coğrafi əmək bölgüsü nəticəsində yaranır, istehsal edilən məhsullar isə əsasən digər ölkələrə və ya rayonlara göndərmək üçün nəzərdə tutulur. Ölkənin ixtisaslaşması üçün məhsul istehsalı daxili tələbatdan çox olmalı, digər ərazilərə nisbətən ucuz başa gəlməli və istehsal üçün uzunmüddətli şərait olmalıdır. Təmərküzləşmə istehsalın iri müəssisələrdə cəmlənməsidir; Azərbaycanda təsərrüfat obyektlərinin əsas hissəsi Abşeronda cəmlənib, buna görə regionların inkişafı üzrə tədbirlər genişləndirilməlidir. Yaxın məntəqələrdə yerləşən müəssisələr su, enerji, nəqliyyat, istilik və anbar xidmətindən birgə istifadə etdikdə sənaye qovşağı yaranır, bir neçə qovşağın birləşməsi isə sənaye rayonunu əmələ gətirir. Kooperativləşmə hazır məhsulun istehsalında iştirak edən müəssisələr arasındakı əlaqədir, kombinələşmə isə texnoloji cəhətdən əlaqəli istehsal sahələrinin bir müəssisədə birləşməsidir, bu proses isə xüsusən kombinatlarda aydın görünür. Bu formaların düzgün başa düşülməsi təsərrüfatın səmərəli təşkilinə kömək edir.
Məsələn: Gəncə Avtomobil zavodu Rusiya və Belarusdan gətirilən hissələrlə maşın istehsal edir, bu isə kooperativləşməyə aid bir nümunədir.
Əsas terminlər
| Forma | Mahiyyəti | Nümunə |
|---|---|---|
| İxtisaslaşma | Bir məhsulun istehsalının üstün inkişafı | Coğrafi əmək bölgüsü nəticəsində formalaşan istehsal |
| Təmərküzləşmə | İstehsalın iri müəssisələrdə cəmlənməsi | Təsərrüfat obyektlərinin Abşeronda cəmlənməsi |
| Kooperativləşmə | Hazır məhsul istehsalında müəssisələr arası əlaqə | Gəncə Avtomobil zavodu (Rusiya, Belarus hissələri) |
| Kombinələşmə | Əlaqəli sahələrin bir müəssisədə birləşməsi | Metallurgiya kombinatı |
Hər forma fərqli səbəbdən yaranır və fərqli sənaye vahidini xarakterizə edir.
| № | Mərkəzi şəhərlər |
|---|---|
| 1 | Bakı-Sumqayıt |
| 2 | Mingəçevir-Yevlax |
| 3 | Gəncə-Daşkəsən |
| 4 | Şirvan-Salyan |
Hər qovşaq bir və ya bir neçə mərkəzi şəhər ətrafında formalaşıb.
- 1Birinci mərhələ: Dəmirdən çuqun alınır.
- 2İkinci mərhələ: Çuqundan polad əridilir.
- 3Üçüncü mərhələ: Poladdan boru, dəmir yolu relsləri, polad lövhə və metal məftillər kimi prokat məhsulları hazırlanır.
- 4Nəticə: Bütün mərhələlər bir müəssisədə birləşdiyi üçün bu, kombinələşməyə nümunədir.
- 1Şərti qeyd et: Gəncə Avtomobil zavodu Rusiya və Belarusdan gətirilən hissələrlə maşın istehsal edir.
- 2Əlaqənin xarakterini müəyyən et: Zavod son məhsulu öz daxilində deyil, başqa müəssisələrdən aldığı hissələrlə tamamlayır.
- 3Formanı tap: Hazır məhsulun istehsalında müxtəlif müəssisələr iştirak etdiyi üçün bu, kooperativləşməyə aiddir.
- 4Nəticə: Gəncə Avtomobil zavodunun işi kooperativləşmə nümunəsidir.
Kombinələşməni kooperativləşmə ilə qarışdırmaq səhvdir — kombinələşmə bir müəssisənin daxilində əlaqəli sahələrin birləşməsidir, kooperativləşmə isə ayrı-ayrı müəssisələr arasındakı əlaqədir.
Sənaye qovşağı ilə sənaye rayonunu qarışdırmaq səhvdir — qovşaq yaxın müəssisələrin birgə xidmətdən istifadəsidir, rayon isə bir neçə qovşağın birləşməsidir.
Təmərküzləşməni ixtisaslaşma ilə eyniləşdirmək səhvdir — təmərküzləşmə istehsalın iri müəssisələrdə cəmlənməsidir, ixtisaslaşma isə bir məhsulun üstün istehsalıdır.
Abşeronda təsərrüfat obyektlərinin cəmlənməsi ərazi üzrə təmərküzləşmənin nəticəsidir, kooperativləşmənin yox — həllini regionların inkişafında axtar.
Metallurgiya kombinatının ardıcıllığını yadda saxla: dəmir → çuqun → polad → prokat məhsulları (boru, rels, lövhə, məftil).
Qaydalar
- 1İxtisaslaşma ölkədə, iqtisadi rayonda və ya müəssisədə bir məhsulun istehsalının üstün inkişafıdır.
- 2Təmərküzləşmə istehsalın iri müəssisələrdə cəmlənməsini ifadə edir.
- 3Sənaye qovşaqları yaxın məntəqələrdəki müəssisələrin su, enerji, nəqliyyat, istilik və anbar xidmətindən birgə istifadəsi nəticəsində yaranır.
- 4Bir neçə sənaye qovşağının birləşməsi sənaye rayonunu əmələ gətirir.
- 5Kooperativləşmə hazır məhsulun istehsalında iştirak edən müəssisələr arasındakı əlaqədir.
- 6Kombinələşmə texnoloji cəhətdən əlaqəli istehsal sahələrinin bir müəssisədə birləşməsidir.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir