Ətraf mühiti çirkləndirən mənbələr
Təbii-coğrafi və sosial-iqtisadi çirklənmə mənbələri, gərgin ekoloji rayonlar, Montan-Pele vulkanı nümunəsi.
İnsan təbiətin mühüm tərkib hissəsidir, lakin təsərrüfat fəaliyyəti ilə onu daim dəyişir və təbii tarazlığını pozur. Texniki-iqtisadi imkanlar genişləndikcə istifadə olunan ərazilərin sahəsi artır, bununla yanaşı ətraf mühitə vurulan zərərin miqyası da artır. Ona görə təbii ehtiyatlardan istifadə və yeni ərazilərin mənimsənilməsi zamanı ətraf mühitin mühafizəsi məsələləri ön plana çəkilməlidir. Çirklənmə mənbələrini təbii-coğrafi və sosial-iqtisadi (antropogen) qruplara ayırmaq olar. Təbii-coğrafi mənbələrə vulkanların püskürməsi, meşə yanğınları və külək burulğanları aiddir; onlar atmosferdə normadan artıq qarışıqların yaranmasına səbəb olur. Vulkanların püskürməsi nəticəsində hər il atmosferə 3 mln.t kükürd oksidi atılır, ildırım çaxması zamanı isə bir neçə on min dərəcə temperatur yaranır. Sosial-iqtisadi mənbələrə insanın təsərrüfat fəaliyyəti, avtomobillər, kənd təsərrüfatı, məişət tullantıları, faydalı qazıntı hasilatı, kimya və tikinti məhsullarının istehsalı, yanacağın yandırılması daxildir. Əhalinin və təsərrüfatın çox cəmləndiyi, təbii sərvətlərin hasilatı aparılan rayonlarda ekoloji vəziyyət gərgin olur.
Məsələn: 1902-ci ildə Martinika adasındakı Montan-Pele vulkanının püskürməsi zamanı yaranan qasırğa zəhərli qarışığı Sen-Pyer şəhərinə aparmış, 28 min nəfərlik əhalini və limandakı 17 gəmini heyəti ilə birgə məhv etmişdir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Təbii-coğrafi mənbə | Sosial-iqtisadi mənbə |
|---|---|---|
| Mənşəyi | İnsandan asılı olmayan proseslər | İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti |
| Nümunələr | Vulkan püskürməsi, meşə yanğını, külək burulğanı | Avtomobillər, kənd təsərrüfatı, hasilat, tullantılar |
| Birbaşa təsir | Atmosferdə normadan artıq qarışıq | Hava, su və torpağın çirklənməsi |
Mənbənin insan fəaliyyətinə bağlı olub-olmaması onun qrupunu müəyyən edir.
| Göstərici | Qiymət |
|---|---|
| Yer | Martinika adası, Sen-Pyer şəhəri |
| Həlak olan əhali | 28 min nəfər |
| Məhv olan gəmi | 17 gəmi |
| Vulkanların illik kükürd oksidi emissiyası | 3 mln.t |
Bir vulkan püskürməsinin yaratdığı fəlakət təbii-coğrafi mənbələrin miqyasını göstərir.
- 1Mənbəyi müəyyən et: Kənd təsərrüfatı məhsullarının becərilməsi zamanı yaranan çirklənməni nəzərdən keçirək.
- 2Sualı ver: Bu proses insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində yaranırmı, yoxsa insandan asılı olmayan təbii prosesdirmi?
- 3Cavabı tap: Kənd təsərrüfatı məhsullarını insan becərir, deməli bu proses insan fəaliyyətinə bağlıdır.
- 4Nəticə: Kənd təsərrüfatı sosial-iqtisadi çirklənmə mənbəyidir, təbii-coğrafi mənbə deyil.
- 1Göstəriciləri topla: Bir rayonda əhali sıx məskunlaşıb, təsərrüfat müəssisələri toplanıb, təbii sərvətlərin hasilatı aparılır.
- 2Meyarı tətbiq et: Əhalinin və təsərrüfatın çox cəmləndiyi, hasilat aparılan rayonlarda ekoloji vəziyyət gərgin olur.
- 3Nəticəni çıxar: Hər üç göstərici birgə olduğu üçün rayonun ekoloji vəziyyəti gərgin hesab edilir.
- 4Tədbiri müəyyən et: Vəziyyətin ağırlaşmaması üçün təsərrüfatın və əhalinin təmərküzləşməsinin qarşısı alınmalıdır.
Meşə yanğınlarını sosial-iqtisadi mənbə hesab etmək səhvdir — meşə yanğını insan fəaliyyəti olmadan da baş verə bilən təbii-coğrafi mənbədir.
Vulkan püskürməsi ilə toz burulğanının təsir mexanizmini qarışdırmaq səhvdir — vulkan qazları atmosferə yayır, toz burulğanı isə birbaşa yaşayış məntəqəsinə daxil olur.
Rəqəmləri qarışdırma: vulkanlar hər il atmosferə 3 mln.t kükürd oksidi atır, ildırım çaxmasında isə bir neçə on min dərəcə temperatur yaranır.
Montan-Pele faciəsinin ardıcıllığı: 1902, Martinika adası, Sen-Pyer şəhəri, 28 min nəfər həlak, 17 gəmi məhv oldu.
Bir fəaliyyəti təsnif edərkən sual sadədir: bunu insan həyata keçirir, yoxsa təbiət özü? Cavab mənbənin qrupunu göstərir.
Qaydalar
- 1Çirklənmə mənbələrini təbii-coğrafi və sosial-iqtisadi kimi iki qrupa ayırmağı bacar.
- 2Vulkan püskürməsinin, meşə yanğınlarının və külək burulğanlarının hansı mənbə qrupuna aid olduğunu bil.
- 3İldırım çaxmasının yaratdığı təhlükələri və bundan qorunma tədbirini izah et.
- 4Ekoloji cəhətdən gərgin regionları və onların gərginliyinin səbəbini fərqləndir.
- 5Montan-Pele vulkanı nümunəsində təbii fəlakətin miqyasını izah et.
- 6Sosial-iqtisadi çirklənmə mənbələrinin təsərrüfat həyatı ilə əlaqəsini göstər.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir