Təsərrüfat sahələri və ekoloji mühit
Yer qabığı, hidrosfer, radioaktiv və atmosfer çirklənməsi, çirklənmiş çaylar-dənizlər, Çernobıl qəzası.
İnsanların sayının artması və tələbatının genişlənməsi prosesində təbiətə təsir də çoxalır, yaşayış sahələri intensiv olaraq dəyişdirilir; bir çox hallarda bu dəyişikliklər təkcə təbiət üçün deyil, həm də cəmiyyət üçün fəlakətlərlə nəticələnir. Qarşısını almaq ciddi problemə çevrilmiş proseslərə ozon qazının seyrəlməsi, tropik meşələrin qırılması, səhralaşma və havanın temperaturunun artması aiddir. Ətraf mühitin çirklənməsi antropogen fəaliyyət nəticəsində maddə və birləşmələrin atılması ilə təbii mühitin xüsusiyyətlərinin zərərli dəyişməsidir. Yer qabığı sənaye, tikinti və kənd təsərrüfatı obyektlərinin fəaliyyəti nəticəsində metallar və onların birləşmələri, gübrələr, zəhərli kimyəvi və radioaktiv maddələr, məişət tullantıları ilə çirklənir; bu prosesdə dağ-mədən sənayesi əsas amillərdən biridir. Hidrosferin çirklənməsi su hövzələrinə sənaye, kənd təsərrüfatı və məişət tullantılarının, çirkab sularının axıdılması ilə baş verir. Dünya okeanı üçün neftlə çirklənmə daha böyük təhlükə mənbəyidir, nüvə tullantılarının okeanların dərin sahələrində basdırılması isə planetin əsas təhlükə mənbələrindən biridir. Radioaktiv çirklənmə coğrafi təbəqənin qlobal problemlərindən biridir. Atmosferin çirklənməsinə sənaye və nəqliyyat səbəb olur: kükürd dioksid turşulu yağışlara səbəb olur, istixana qazlarının, ilk növbədə karbon dioksidin atılması isə ciddi problemlər yaradır.
Məsələn: 1986-cı ildə Ukraynada Çernobıl AES-də baş vermiş qəzadan sonra ətraf ərazilərdə yaşayan əhali köçürülmüşdür.
Əsas terminlər
| Çirklənmə növü | Əsas mənbələr |
|---|---|
| Yer qabığı | Metallar, gübrələr, zəhərli kimyəvi və radioaktiv maddələr, məişət tullantıları |
| Hidrosfer | Sənaye, kənd təsərrüfatı və məişət tullantıları, çirkab suları |
| Atmosfer | Sənaye və nəqliyyat: kükürd dioksid, karbon dioksid |
| Radioaktiv | Filiz hasilatı, nüvə sınaqları, AES qəzaları, tullantıların basdırılması |
Sənaye və kənd təsərrüfatı bir neçə çirklənmə növünün ortaq mənbəyidir.
| Region | Çirklənmiş su obyektləri |
|---|---|
| Avropa | Reyn, Dunay, Sena, Temza |
| MDB | Volqa, Dnepr, Kür, Amudərya, Sırdərya |
| ABŞ | Missisipi, Ohayo |
| Körfəzlər | Qvineya, İran, Meksika, Biskay |
Hər region öz sənaye və kənd təsərrüfatı yükünə görə fərqli su obyektlərini çirkləndirir.
- 1Fəaliyyəti müəyyən et: Tikinti fəaliyyətini nəzərdən keçirək.
- 2Yer qabığına təsirini yoxla: Tikinti materialları və tullantıları torpağa qarışaraq yer qabığını çirkləndirir.
- 3Hidrosferə təsirini yoxla: Tikinti fəaliyyəti su hövzələrinə birbaşa tullantı axıtmır, ona görə hidrosferin çirklənmə mənbələri sırasında sayılmır.
- 4Nəticə: Tikinti yalnız yer qabığının çirklənməsi ilə əlaqələndirilir, sənaye və kənd təsərrüfatından fərqli olaraq.
- 1Qazı müəyyən et: Atmosferə hansı qaz atılıb turşulu yağışa səbəb olur? Kükürd dioksid.
- 2Nəticəni bağla: Kükürd dioksid turşulu yağışlara səbəb olur.
- 3Regionu müəyyən et: Belə yağıntılar sənayenin inkişaf etdiyi regionlarda geniş yayılmışdır.
- 4Fərqləndir: Karbon dioksid isə turşulu yağışın yox, istixana qazlarının səbəbkarıdır.
Karbon dioksidi turşulu yağışın səbəbkarı hesab etmək səhvdir — turşulu yağışa kükürd dioksid səbəb olur, karbon dioksid isə istixana qazlarındandır.
Neftlə çirklənmə ilə nüvə tullantılarının basdırılmasının əhəmiyyətini qarışdırmaq səhvdir — Dünya okeanı üçün daha böyük təhlükə neftlə çirklənmədir, nüvə tullantıları isə planetin əsas təhlükə mənbələrindən biri sayılır.
Sənaye və kənd təsərrüfatı həm yer qabığının, həm də hidrosferin çirklənmə mənbəyidir — yalnız tikinti bunlardan fərqli olaraq təkcə yer qabığı ilə əlaqələndirilir.
Çernobıl AES qəzası 1986-cı ildə Ukraynada baş vermiş, ətraf ərazilərdə yaşayan əhali köçürülmüşdür.
Radioaktiv çirklənmənin mənbələri: filiz hasilatı, nüvə sınaqları, AES qəzaları, tullantıların emalı və basdırılması — nəqliyyat bura daxil deyil.
Qaydalar
- 1Ətraf mühitin çirklənməsi antropogen fəaliyyət nəticəsində maddə və birləşmələrin atılması ilə təbii mühitin xüsusiyyətlərinin zərərli dəyişməsidir.
- 2Yer qabığının çirklənməsinə sənaye, tikinti və kənd təsərrüfatı obyektlərinin fəaliyyəti səbəb olur; əsas çirkləndiricilər metallar və onların birləşmələri, gübrələr, zəhərli kimyəvi və radioaktiv maddələr, məişət tullantılarıdır.
- 3Yer səthinin ayrı-ayrı sahələrinin çirklənməsinə mənfi təsir göstərən əsas amillərdən biri dağ-mədən sənayesi sahələridir.
- 4Hidrosferin çirklənməsi su hövzələrinə sənaye, kənd təsərrüfatı və məişət tullantılarının, çirkab sularının axıdılması nəticəsində baş verir.
- 5Dünya okeanı üçün neftlə çirklənmə daha böyük təhlükə mənbəyidir, nüvə tullantılarının okeanların dərin sahələrində basdırılması isə planetin əsas təhlükə mənbələrindən biridir.
- 6Radioaktiv çirklənmə coğrafi təbəqənin qlobal problemlərindən biridir; o, radioaktiv filizlərin hasilatı, nüvə partlayışları və sınaqları, AES-lərdə qəzalar, nüvə tullantılarının emalı və basdırılması nəticəsində yaranır.
- 7Atmosferin çirklənməsi sənayenin və nəqliyyatın fəaliyyəti nəticəsində baş verir: kükürd dioksid turşulu yağışlara səbəb olur, istixana qazlarının, ilk növbədə karbon dioksidin atılması isə ciddi problemlər yaradır.
Məşq
5 asan · 5 orta · 5 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir