kim8-6.1· Bölmə 6. Turşular və əsaslar· ~13 dəq

Turşular

Turşuların tərkibi, əsaslığı, elektrolitik dissosiasiyası və qüvvətli/zəif turşuların fərqləndirilməsi.

Turşular hidrogen atomundan və turşu qalığından təşkil olunmuş molekulyar quruluşlu maddələrdir; onlar adi şəraitdə əsasən maye, bəziləri isə bərk halda olur və bərk halda molekul kristal qəfəsi əmələ gətirir. Oksigenli turşunun molekulunda mərkəzi atoma birqat rabitə ilə $\ce{O-H}$ qrupları, qalan oksigen atomları isə ikiqat rabitə ilə birləşir və hidroksid qruplarının sayı turşunun əsaslığını göstərir. Maddələrin suda həll olarkən və ya əridilərkən ionlarına ayrılmasına elektrolitik dissosiasiya deyilir; ionlara ayrılan maddələr elektrolit, ayrılmayanlar isə qeyri-elektrolitdir. Turşu dissosiasiya zamanı $\ce{H+}$ kationu və turşu qalığı anionu əmələ gətirir; birəsaslı turşular bir mərhələdə, ikiəsaslı turşular isə iki mərhələdə dissosiasiya edir. Xlorid, sulfat və nitrat turşuları qüvvətli turşulardır, ionlarına tam ayrılır və məhlulları elektrik cərəyanını yaxşı keçirir; sirkə turşusu isə zəif turşudur, dissosiasiyası tam getmir və məhlulu elektriki az keçirir. Turş mühiti universal indikator, göy lakmus kağızı və metiloranj qırmızı rəngə boyanmaqla, pH isə 7-dən kiçik qiymət almaqla göstərir.

📌Nümunə

Məsələn: sirkə turşusu suda $\ce{CH3COOH <=> H+ + CH3COO-}$ tənliyi üzrə qismən dissosiasiya etdiyi üçün onun məhlulunda ion sayı az olur və dövrəyə qoşulmuş lampa zəif işıqla yanır.

Əsas terminlər

Turşu — Hidrogen atomundan və turşu qalığından təşkil olunmuş, adi şəraitdə əsasən maye halda olan molekulyar quruluşlu maddə.

Turşu qalığı — Turşuda hidrogen atomu ilə birləşən və turşuya adını verən atom və ya atom qrupu; dissosiasiyada anion kimi ayrılır.

Turşunun əsaslığı — Oksigenli turşu molekulundakı hidroksid (

\ce{O-H}

) qruplarının sayı ilə müəyyən olunan xassə.

Elektrolitik dissosiasiya — Maddənin suda həll olarkən və ya əridilərkən ionlarına ayrılması.

Elektrolit — Suda həll olduqda ionlarına ayrılan maddə; ayrılmayan maddə isə qeyri-elektrolitdir.

pH — Mühitin turşuluğunu göstərən kəmiyyət; turş mühitdə

\text{pH} < 7

qiymət alır.

Turşu — adı və turşu qalığı

Turşu	Adı	Turşu qalığı (yükü)
$\ce{HCl}$	Xlorid turşusu	$\ce{Cl-}$ ( $1-$ )
$\ce{H2SO4}$ (I mərhələ)	Sulfat turşusu	$\ce{HSO4-}$ ( $1-$ )
$\ce{H2SO4}$ (tam)	Sulfat turşusu	$\ce{SO4^2-}$ ( $2-$ )
$\ce{CH3COOH}$	Sirkə turşusu	$\ce{CH3COO-}$ ( $1-$ )

Turşu qalığının yükü dissosiasiyada ayrılan $\ce{H+}$ ionunun sayına uyğundur.

Xlorun oksigenli turşuları

Formul	Adı	Oksigen atomu sayı
$\ce{HClO}$	Hipoxlorit turşusu	$1$
$\ce{HClO2}$	Xlorit turşusu	$2$
$\ce{HClO3}$	Xlorat turşusu	$3$
$\ce{HClO4}$	Perxlorat turşusu	$4$

Oksigen atomlarının sayı artdıqca turşunun adı hipoxlorit → xlorit → xlorat → perxlorat sırası ilə dəyişir.

✎Sulfat turşusunun iki mərhələli dissosiasiya tənliyini qur

11-ci addım: $\ce{H2SO4}$ ikiəsaslı turşudur (tərkibində iki hidrogen atomu var), ona görə dissosiasiya iki mərhələdə gedir.
22-ci addım: Birinci mərhələdə bir $\ce{H+}$ ayrılır: $\ce{H2SO4 -> H+ + HSO4-}$ .
33-cü addım: İkinci mərhələdə $\ce{HSO4-}$ ionundan ikinci $\ce{H+}$ ayrılır: $\ce{HSO4- -> H+ + SO4^2-}$ .
44-cü addım: Hər iki mərhələni cəmləyəndə ümumi tənlik alınır: $\ce{H2SO4 -> 2H+ + SO4^2-}$ .

✎Ortofosfat turşusunun (

\ce{H3PO4}

) əsaslığını tap

11-ci addım: Molekuldakı hidrogen atomlarının sayını müəyyən et: $\ce{H3PO4}$ -də $3$ hidrogen atomu var.
22-ci addım: Hidrogen atomlarının sayı qədər $\ce{O-H}$ qrupu mərkəzi atoma (fosfora) birqat rabitə ilə birləşir: $3$ ədəd $\ce{O-H}$ qrupu.
33-cü addım: Molekuldakı $4$ oksigen atomundan $3$ -ü $\ce{O-H}$ qrupuna daxil olduğundan qalan $4-3=1$ oksigen atomu mərkəzi atoma ikiqat rabitə ilə birləşir.
44-cü addım: Hidroksid qruplarının sayı turşunun əsaslığını göstərdiyi üçün $\ce{H3PO4}$ üçəsaslı turşudur.

🚫Tez-tez səhv

Dissosiasiyada hidrogen HƏMİŞƏ müsbət yüklü $\ce{H+}$ kationu, turşu qalığı isə mənfi yüklü anion kimi ayrılır — bunları tərsinə yazmaq (məsələn $\ce{H-}$ və $\ce{Cl+}$ ) tez-tez rast gəlinən səhvdir.

🚫Tez-tez səhv

Birəsaslı turşu (məs. $\ce{HCl}$ ) BİR mərhələdə, ikiəsaslı turşu (məs. $\ce{H2SO4}$ ) isə İKİ mərhələdə dissosiasiya edir — mərhələ sayını qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.

⚠️Diqqət

Tənlikdə atom və yük balansını yoxla: $\ce{H2SO4 -> H+ + SO4^2-}$ yazmaq səhvdir, çünki sol tərəfdə iki hidrogen atomu var, sağ tərəfdə isə cəmi bir; düzgün forma $\ce{H2SO4 -> 2H+ + SO4^2-}$ -dir.

⚠️Diqqət

Sirkə turşusu zəif turşudur — dissosiasiyası tam getmir ( $\ce{<=>}$ işarəsi), ona görə məhlulunda ion sayı az olur və lampa zəif yanır; bunu qüvvətli turşularla ( $\ce{HCl}$ , $\ce{H2SO4}$ , $\ce{HNO3}$ ) qarışdırma.

💡Qeyd

Turş mühiti göy lakmus kağızı, universal indikator və metiloranjın HƏR ÜÇÜ qırmızı rəngə boyanmaqla göstərir; bu zaman $\text{pH} < 7$ olur.

Qaydalar

1Turşu hidrogen atomundan və turşu qalığından təşkil olunur; turşu qalığı hidrogenlə birləşən atom və ya atom qrupudur və turşuya uyğun adlandırılır.
2Oksigenli turşuda mərkəzi atoma hidrogen atomlarının sayı qədər $\ce{O-H}$ qrupu birqat rabitə ilə, qalan oksigen atomları isə ikiqat rabitə ilə birləşir; hidroksid qruplarının sayı turşunun əsaslığını müəyyən edir.
3Maddələri suda həll etdikdə və ya əritdikdə onların ionlara ayrılması elektrolitik dissosiasiya adlanır; ionlara ayrılan maddə elektrolit, ayrılmayan isə qeyri-elektrolitdir.
4Turşunun dissosiasiyasında $\ce{H+}$ kationu və turşu qalığı anionu əmələ gəlir; birəsaslı turşu bir mərhələdə, ikiəsaslı turşu isə iki mərhələdə dissosiasiya edir.
5Xlorid, sulfat və nitrat turşuları qüvvətli olub ionlarına tam ayrılır və məhlulları cərəyanı yaxşı keçirir; sirkə turşusunun dissosiasiyası tam getmir, ona görə məhlulu elektriki az keçirir.
6Turş mühit dissosiasiyada ayrılan $\ce{H+}$ ionu hesabına yaranır; onu universal indikator, göy lakmus kağızı, metiloranj və ya pH-metr ilə təyin etmək olar.

Məşq

8 asan · 8 orta · 8 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq