kim8-5.3· Bölmə 5. Oksidləşmə və reduksiya prosesləri· ~13 dəq

Oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları

Oksigen/hidrogen atom sayına və elektron mübadiləsinə görə oksidləşmə-reduksiya proseslərinin təyini.

Oksidləşmə-reduksiya reaksiyalarını təyin etmək üçün sadə bir qayda var: istiliyin ayrılıb-ayrılmamasından asılı olmayaraq, maddənin tərkibindəki oksigen atomlarının sayı artırsa, bu maddə oksidləşir, azalırsa reduksiya olunur; hidrogen atomlarının sayı isə əksinə işləyir — artdıqda reduksiya, azaldıqda oksidləşmə baş verir. Bir reaksiyada oksidləşmə və reduksiya prosesləri birlikdə gedir: bir maddə oksidləşərkən başqa maddə reduksiya olunur, çünki bu iki proses bir-birindən ayrı baş vermir. Oksidləşən maddə digərini reduksiya etdiyi üçün reduksiyaedici, reduksiya olunan maddə isə digərini oksidləşdirdiyi üçün oksidləşdirici adlanır. Bu proseslərin daha dərin izahı elektron mübadiləsinə əsaslanır: elektron verən maddə oksidləşir və reduksiyaedicidir, elektron alan maddə isə reduksiya olunur və oksidləşdiricidir; bu mübadilə elementlərin oksidləşmə dərəcəsinin dəyişməsi kimi müşahidə olunur. Dəmirin paslanması və kəsilmiş almanın qaralması havadakı oksigenin təsiri ilə gedən, tərkibi və rəngi dəyişən gündəlik oksidləşmə-reduksiya nümunələridir; hər ikisinin nəticəsində müvafiq oksigenli birləşmələr əmələ gəlir.

📌Nümunə

Məsələn: $\ce{2Cu + O2 -> 2CuO}$ reaksiyasında $\ce{Cu}$ oksigenlə birləşərək oksidləşir və reduksiyaedici olur, $\ce{O2}$ isə reduksiya olunaraq oksidləşdirici olur.

Əsas terminlər

Oksidləşmə — Maddənin tərkibindəki oksigen atomlarının sayının artması (və ya hidrogen atomlarının sayının azalması) prosesi.

Reduksiya — Maddənin tərkibindəki oksigen atomlarının sayının azalması (və ya hidrogen atomlarının sayının artması) prosesi.

Oksidləşdirici — Reduksiya olunaraq digər maddəni oksidləşdirən maddə.

Reduksiyaedici — Oksidləşərək digər maddəni reduksiya edən maddə.

Elektron mübadiləsi — Oksidləşmə-reduksiya reaksiyalarının əsasında duran, atomlar arasında gedən elektron alış-verişi.

Oksidləşmə dərəcəsi — Elektron mübadiləsi zamanı dəyişən, elementin vəziyyətini göstərən kəmiyyət (məsələn, alüminiumda

0 \to +3

Oksidləşmə ↔ Reduksiya

Proses	Oksigen atomlarının sayı	Hidrogen atomlarının sayı	Maddənin rolu
Oksidləşmə	Artır	Azalır	Reduksiyaedici (özü oksidləşir)
Reduksiya	Azalır	Artır	Oksidləşdirici (özü reduksiya olunur)

İstiliyin ayrılıb-ayrılmamasından asılı olmayaraq meyar atomların sayıdır.

Reaksiyada rol

Rol	Nə edir	Nümunə
Oksidləşdirici	Elektron alır, özü reduksiya olunur	$\ce{O2}$ ( $\ce{2Cu + O2 -> 2CuO}$ reaksiyasında)
Reduksiyaedici	Elektron verir, özü oksidləşir	$\ce{Cu}$ ( $\ce{2Cu + O2 -> 2CuO}$ reaksiyasında)

Oksidləşən maddə reduksiyaedici, reduksiya olunan maddə isə oksidləşdirici adlanır.

✎

\ce{2Cu + O2 -> 2CuO}

reaksiyasında oksidləşən və reduksiya olunan maddəni tapmaq

1 $\ce{Cu}$ -nun tərkibindəki oksigen sayını müqayisə et: Sərbəst $\ce{Cu}$ -da oksigen yoxdur ( $0$ ), $\ce{CuO}$ -da isə $1$ oksigen atomu var — oksigen sayı artır.
2 $\ce{Cu}$ üçün nəticə çıxar: Oksigen sayı artdığı üçün $\ce{Cu}$ oksidləşir və reduksiyaedici olur.
3 $\ce{O2}$ -ni təhlil et: $\ce{O2}$ sərbəst haldan $\ce{CuO}$ tərkibinə keçərək reduksiya olunur və oksidləşdirici olur.

✎

\ce{MnO2 + 4HCl -> MnCl2 + Cl2 + 2H2O}

reaksiyasında manqanla bağlı prosesi təyin etmək

1Manqanın tərkibindəki oksigen sayını müqayisə et: $\ce{MnO2}$ -də manqanın tərkibində $2$ oksigen atomu var, $\ce{MnCl2}$ -də isə $0$ .
2Sayın dəyişməsini qiymətləndir: Oksigen atomlarının sayı $2$ -dən $0$ -a azalır.
3Nəticə çıxar: Oksigen sayı azaldığı üçün $\ce{MnO2}$ reduksiya olunur.

🚫Tez-tez səhv

Oksigen sayının artmasını reduksiya ilə qarışdırmaq səhvdir — oksigen sayı artdıqca maddə oksidləşir, azaldıqca reduksiya olunur.

🚫Tez-tez səhv

Hidrogen meyarı oksigenin əksinədir: hidrogen sayı artdıqda maddə reduksiya olunur, azaldıqda oksidləşir.

🚫Tez-tez səhv

Adları prosesin öz adı ilə yox, təsiri ilə bağlamaq lazımdır: oksidləşən maddə digərini reduksiya etdiyi üçün reduksiyaedici, reduksiya olunan maddə isə digərini oksidləşdirdiyi üçün oksidləşdirici adlanır.

💡Qeyd

Bir reaksiyada oksidləşmə və reduksiya heç vaxt ayrı getmir — bir maddə oksidləşərkən digəri mütləq reduksiya olunur.

Qaydalar

1İstiliyin ayrılıb-ayrılmamasından asılı olmayaraq, maddənin tərkibindəki oksigen atomlarının sayı artırsa, həmin maddə oksidləşir, azalırsa reduksiya olunur.
2Maddənin tərkibindəki hidrogen atomlarının sayı artırsa, həmin maddə reduksiya olunur, azalırsa oksidləşir.
3Bir kimyəvi reaksiyada oksidləşmə və reduksiya prosesləri birlikdə baş verir.
4Oksidləşən maddə digər maddəni reduksiya etdiyi üçün reduksiyaedici, reduksiya olunan maddə isə digər maddəni oksidləşdirdiyi üçün oksidləşdirici adlanır.
5Oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları atomlar arasında elektron alış-verişi ilə baş verir; bu mübadilə elementlərin oksidləşmə dərəcəsinin dəyişməsi kimi müşahidə olunur.
6Elektron verilməsi oksidləşmə, elektron alınması isə reduksiya prosesinə uyğun gəlir; elektron alan maddə oksidləşdirici, elektron verən maddə isə reduksiyaedicidir.
7Dəmirin paslanması və kəsilmiş almanın qaralması havadakı oksigenin təsiri ilə gedən oksidləşmə-reduksiya reaksiyalarıdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq